تبلیغات
گیاهان دارویی - قره قات گیاه دارویی نادر و با ارزش شمال خراسان
گیاهان دارویی
وبلاگ گیاهان دارویی
دوشنبه 12 فروردین 1387

قره قات گیاه دارویی نادر و با ارزش شمال خراسان

دوشنبه 12 فروردین 1387

نویسنده :پژمان

قره قات گیاه دارویی نادر و با ارزش شمال خراسان
تكتم مومنی مقدم 1، سید محسن حسینی 2 و علی احمدی1
1-كارشناسان ارشد جنگلداری اداره كل منایع طبیعی خراسان رضوی 2-استادیار دانشكده منابع طبیعی دانشگاه تربیت مدرس مشهد- بلوار وكیل‌أباد- وكیل أباد30- اداره كل منابع طبیعی خراسان

 

خلاصه

قره قات یا Saghafi &Assadi Ribes Khorasanica درختچه ایست نادر كه رویشگاه آن در ارتفاعات هزار مسجد استان خراسان می باشد. این گونه جز گونه های اندمیك و بومی استان بوده و تا كنون از هیچ نقطه دیگركشور و جهان گزارش نشده است. میوه قره قات كه گرد و زرشكی تیره مایل به سیاه است، به دلیل داشتن خواص دارویی توسط مردم محلی برداشت شده و در درمان بیماریهایی مانند فشار خون، عفونت معده و روده و رفع یبوست مورد استفاده قرار می گیرد. قره قات گونه ایست آبدوست ورویشگاه آن دركف آبراهه ها و در مناطق مرطوب دارای خاك سبك واقع شده است. بررسی ها نشان داد در رویشگاه مورد بررسی در این پژوهش تعداد413 اصله جست گروه قره قات وجود دارد كه اكثرا به طریق شاخه زاد و گاهاً دانه زاد زادآوری می كنند.
واژه های کلیدی : Ribes Khorasanica ، خصوصیات اکولوژیکی ، قره قات .
 

مقدمه :

ایران دارای یكی از غنی ترین فلورها ی دنیا می باشد. با توجه به اینكه درصدقابل توجهی از گونه های گیاهی ایران را گیاهان دارویی تشكیل می دهند، لذا از این حیث از پتانسیل ها و قابلیت بالایی برخوردار است.
امروزه به دلیل عوارض جانبی ناشی از دارو های شیمیایی رویكرد مردم به استفاده از دارو های گیاهی افزایش یافته و همین عامل سبب هجوم سود جویانه به بسیاری از رویشگاههاو درنتیجه تخریب عرصه های طبیعی گردیده است.
یكی از گیاهان دارویی نادر كه به دلیل برداشت های بی رویه در آینده ای نه چندان دور منقرض خواهد شد، گونه قره قات است كه در این مقاله به معرفی این گونه نادر و شرایط حاكم بر رویشگاههای طبیعی آن پرداخته می شود.

مواد و روشها

ویژگی های گیاهشناسی

قره قات درختچه ای كوتاه به ارتفاع 5/2-5/1 متر از خانواده Saxifragaceae میباشد. پوست آن قهوه ای مایل به خرمایی است. برگ دارای 5 لوب بوده و لوبها دندانه های نا منظم داشته و سطح پهنك آن cm7*8 می‌باشد. شكل برگ در قاعده لبه دار و قلبی است. سطح فوقانی برگ صاف وسطح تحتانی آن كركدار است.گلها دو جنسی و سفید رنگ بوده و سپس متمایل به ارغوانی می شود. میوه كروی ،برنگ زرشكی تیره مایل به سیاه و به قطر mm8 است .
دامنه پركنش جغرافیایی:
گونه Saghafi &Assadi Ribes Khorasanicaگونه ای جدید از جنس Ribesاست كه در سال 1375 در استان خراسان شناسایی و معرفی گردید. این گونه جز گونه های آندمیك ونادر استان بوده و تا كنون در هیچ نقطه دیگركشور وجهان گزارش نشده است. این گونه در گوههای هزار مسجد در مناطق سنقز، محدوده جنگل ارس لاین كهنه، دره زو میلان ومنطقه سنقز(1)، تخت یخچال(3) در ارتفاع 1700 متر بالاتر از سطح دریا مشاهده می گردد.
لازم به ذكر است كه گونه دیگری از این جنس به نام Dest1809 Ribes Orientalكه به نام قره قات در ایران مشهور بوده و لی با گونه مورد بررسی در این پژوهش متفاوت است، نیز به صورت لكه های پراكنده ای درجنگلهای ارسباران، ارتفاعات جنوب البرز در رودبار، كوه هزاران، زیارت گرگان و آبگرم دماوند مشاهده شده است.
ویژگیهای اكولوژیك
قره قات گونه ایست رطوبت پسند كه عموماً در مسیر آبراهه ها و بستر رودخانه ها ودامنه های مجاور آن حضور دارد. این گونه طالب خاكهای نسبتاً عمیق، حاضلخیز، سبك و زهكشی شده بوده ولی دراراضی سنگلاخی و واریزه ای نیز مشاهده می گردد. این گونه در اراضی با شیب تند با تراكم نسبتا خوب و در شیبهای ملایم با تعداد اندك حضور دارد.
 

خواص دارویی

بررسی ها نشان می دهد كه میوه قره قات مدر، ملین و مسهل بوده و به دلیل دارا بودن خواص ضد باكتریایی در درمان عفونت های معده و روده استفاده می شود. بومیان منطقه معتقدند كه میوه های این گونه دارو موثری برای تنظیم فشار خون است. با توجه به نا شناخته بودن خواص دارویی این گیاه انجام پژوهش های بیشتر در این زمینه امری ضروری است.

نتایج و بحث

1 -موقعیت جغرافیایی و توپوگرافی
رویشگاه قره قات كه در 78 كیلومتری جنوب شهرستان درگز در ارتفاعات هزار مسجد در منطقه ای به نام زو میلان واقع شده است، 436 هكتار مساحت دارد. منطقه مورد نظر در محدوده ارتفاع 1700 تا 2500 متر بالاتر از سطح دریا گسترش دارد. بیشتر مناطق عرصه مورد بررسی دارای شیبهای تند و مناطق صعب العبور بوده و جهت شیب عمومی منطقه جنوب _شمال و متوسط شیب آن 45% است.
2- وضعیت اقلیمی
منطقه مورد نظر به دلیل قرار گرفتن در ارتفاعات هزار مسجد در زمستان دارای آب و هوای سرد و در تابستان معتدل می باشد. متوسط درجه حرارت منطقه c 19 و میانگین بارندگی منطقه مورد نظر mm380- 370 بوده و فصل خشك آن از اواخر خرداد آغاز و تا اواسط آبان ماه ادامه دارد.
3-زمین شناسی و خاكشناسی
بررسی ها نشان می دهد كه سازند منطقه از نوع تیرگان و سنگهای موجود در عرصه عمدتا از جنس سنگ آهك، ماسه سنگ و سنگهای آبرفتی می باشند..
خاك منطقه نسبتًاسبك یوده و ساختمان آن دانه دانه است عمق خاك 50-40 است. pH خاك در حد خنثی و تا حدی متمایل به اسیدی است.منطقه از نظر زهكشی و نفوذ پذیری در وضعیت مطلوبی به سر برده و آثار فرسایش جز در مناطق شیبدار در سایر نقاط عرصه اندك می باشد.

4-پوشش گیاهی
بررسی های صحرایی صورت گرفته نشان می دهد كه در ارتفاعات پایین و كف دره ها به دلیل برخورداری از رطوبت بیشتر، گونه هایی چون بید، آلبالوی وحشی و قره قات مستقر گردیده وبا افزایش ارتفاع رفته رفته گونه ارس همراه با گونه هایی چون شیرخشت، زرشك نسترن پوشش غالب منطقه را تشكیل می دهد. به استناد نتایج حاصل از آمار برداری در منطقه مورد بحث 431 پایه قره قات به صورت جست گروه وجود داردكه دارای 8724 جست می باشد. هر پایه به طور متوسط دارای 20جست یوده و ارتفاع متوسط آن m84/2 و میانگین قطر جستها cm 27/2 و متوسط سطح تاج هر پایه m2 76/4 بر آورد گردید لازم به ذكر است كه زادآوری گونه قره قات تنها به صورت شاخه زاد بوده و لی سایر گونه ها دارای زادآوری اكثرا به طریق شاخه زاد و گاهاً دانه زاد است.(!)
با توجه به موراد فوق می توان چنین نتیجه گرفت كه انجام عملیات قرق و خذف دخالت های انسانی ازمهمترین عوامل تقویت كننده توده مورد نظر محسوب می گردد.

منابع

1-تیموری، احمد، 1382، طرح ذخیره گاه جنگلی قره قات سنقز درگز
2-ثقفی، فریده و مصطفی اسدی، 1375 گونه جدید Ribes Khorasanica از شمال شرقی ایران، ژورنال گیاهشناسی، جلد 7 شماره 1 صفحه 10-7
3-میر حیدر، حسین، 1373، معارف گیاهی، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی، جلد 2 و4


Introduction of Rare Medicinal Species Ribes Khorasanica in North Khorasan
Toktam Momeni Moghaddam1 ,Seyed Mohsen Hossien i2,Ali Ahmadi1
1- Senior Forest Specialist Main Office of Natural Resources Khorasan Razavi Province
2-Dept.Forestry, Natural Resource coll.,Tarbiat Modaress

Abstracts:
Ribes Khorasanica is a rare shrub that is distributed in Hazar Masjed mountains in north Khorasan province. This plant is endemic and exclusive species. It hasn-t reported from regions ,f Iran and World. Leaves are 5-lobed and with irregularly toothed. Flowers are hermaphrodite and whitish then purplish. Fruits are globular , dark purple. The fruits of this species are collected by native people and used for hypertension regulation, infections of intestines and stomach , therapy of constipation
This plant is a hygrophyte species that grows in light texture soils and humid hills. Results of field study showed in this habitat were counted 431 shrubs of Ribes Khorasanica that regenerates vegetatively sprouting from root and root crown.
Keywords: Ribes Khorasanica ,Ecological characteristics, Hazar Masjed