تبلیغات
گیاهان دارویی
گیاهان دارویی
وبلاگ گیاهان دارویی
سه شنبه 15 مرداد 1387

بررسی امكان استفاده از اسانس زیره سبز و آویشن باغی به عنوان آنتی‌اكسیدان در روغن‌های خوراكی

سه شنبه 15 مرداد 1387

نویسنده :پژمان

بررسی امكان استفاده از اسانس زیره سبز و آویشن باغی به عنوان آنتی‌اكسیدان در روغن‌های خوراكی
عباس همتی كاخكی1- محمدتقی مهذب رحیم‌زاده2- الهه همتی كاخكی3
1- عضو هیأت علمی پژوهشكده تحقیقات توسعه فناوری خراسان 2- كارشناس ارشد صنایع غذایی 3- دانشجوی رشته گیاهپزشكی دانشگاه فردوسی مشهد
مشهد- كیلومتر 12- بزرگراه قوچان- پارك علم و فناوری خراسان- صندوق پستی 139-91735 - E - mail:
Hemati@kstp.ir
 


خلاصه

از آنجا كه مصرف آنتی‌اكسیدان‌های تركیبی در روغن‌های خوراكی اثرات نامطلوب بر سلامتی انسان دارند، امروزه تلاشهای وسیعی جهت جایگزین نمودن آنها با انواع طبیعی صورت می‌گیرد. اسانسهای گیاهی به دلیل داشتن تركیبهای فنلی دارای گروههای فعال، خاصیت آنتی‌اكسیدانی دارند. در این تحقیق از هر یک از اسانسهای دو گیاه زیره سبز و آویشن باغی در سه سطح به روغن مایع آفتابگردان اضافه شده و بعد اثرات آنتی‌اكسیدانی آنها با نمونه شاهد حاوی 200 قسمت در میلیون آنتی‌اكسیدان تركیبی BHT در طی 70 روز نگهداری مورد بررسی قرار گرفت. نتایج حاصل نشان داد كه هر دو اسانس در تمامی غلظتهای مورد استفاده اثرات آنتی‌اكسیدانی دارند. ولی تأثیر آنها در مقایسه با BHT برای اسانس آویشن و زیره سبز به ترتیب 1000 و 2000 قسمت در میلیون می‌باشد.
واژه‌های كلیدی: اسانس، زیره سبز، آویشن باغی
 

مقدمه

روغنها و چربی‌های خوراكی یكی از سه مادة اصلی در جیرة غذایی می‌باشند كه از سه طریق اتواكسیداسیون، فتواكسیداسیون و اكسیداسیون آنزیمی اكسیده می‌شوند. در حال حاضر در صنایع روغن ایران از آنتی‌اكسیدانهای تركیبی نظیر BHT، BHA و پروپیل گالات و یا مخلوطی از آنها استفاده می‌شود. از آنجا كه تحقیقات اخیر اثرات مضر این‌گونه آنتی‌اكسیدانها را بر روی حیوانات آزمایشگاهی به اثبات رسانده است، بنابراین مصرف آنها در برخی از كشورها به دلیل امكان داشتن اثرات مشابه در انسان، ممنوع و تلاش و استقبال فزاینده‌ای جهت جایگزینی آنها با انواع طبیعی صورت گرفته است (1 و 2). اسانسهای موجود در ادویه و برخی از گیاهان دارویی به دلیل دارا بودن تركیبهای فنلی به عنوان آنتی‌اكسیدان عمل می‌كنند. برخی از بررسیها نشان می‌دهد كه اسانس موجود در دو گیاه زیرة سبز و آویشن باغی دارای خواص آنتی‌اكسیدانی در روغن‌ها بوده و قابلیت جایگزین نمودن آنها با آنتی‌اكسیدانهای تركیبی وجود دارد (3 و4).

 

مواد و روشها

تهیه نمونه‌ها: روغن آفتابگردان تصفیه شده از خط تولید شركت روغن نباتی دامون تهیه گردید. كلیه مراحل تصفیه رنگبری و بوگیری بر روی این روغن انجام شد ولی هیچ‌گونه آنتی‌اكسیدانی به آن اضافه نشده بود. اسانس موردنیاز از دو گیاه آویشن باغی و زیرة سبز به روش تقطیر با بخار آب تهیه و پس از جداسازی و آبگیری مورد استفاده قرار گرفت. اسانس زیرة سبز در سه سطح 400، 800 و 2000 قسمت در میلیون و اسانس آویشن باغی در سه سطح200، 600 و 1000 قسمت در میلیون به نمونه‌های روغن اضافه گردید. به عنوان شاهد از نمونه روغن بدون آنتی‌اكسیدان و جهت مقایسه اثربخشی نسبت به آنتی‌اكسیدانهای تركیبی از نمونه روغن حاوی آنتی‌اكسیدان تركیبیBHT در سطح 200 قسمت در میلیون استفاده گردید. نمونه‌های تهیه شده در ظرفهای شیشه‌ای استریل بسته‌بندی گردید.
نگهداری نمونه‌ها: نمونه‌های تهیه شده در حرارت یكسان (C40) ولی در دو محیط روشنایی و تاریكی به مدت 75 روز نگهداری شدند. در طی مدت زمان نگهداری هر 15 روز یكبار اندیس پراكسید و تیوربابیتوریك از هر تیمار به عنوان شاخص پیشرفت اكسیداسیون روغن در سه تكرار اندازه‌گیری گردید.
طرح آماری مورد استفاده كاملاً تصادفی با آرایش اسپلیت پلات بوده و مقایسه میانگین‌ها نیز از طریق آزمون چنددامنه‌ای دانكن (در سطح 5%) انجام پذیرفت.
 

نتایج و بحث

بررسی قابلیت آنتی‌اكسیدانی دو اسانس زیرة سبز و آویشن باغی بر روی روغن مایع آفتابگردان تصفیه شده در غلظت‌های مختلف مورد استفاده نشان داد كه هر دو اسانس مذكور دارای خاصیت ضداكسیدانی بوده و با نمونه شاهد فاقد آنتی‌اكسیدان اختلاف معنی‌داری دارند. مقایسه دو اسانس مذكور نشان می‌دهد كه با توجه به غلظت‌های مورد استفاده، اسانس آویشن باغی نسبت به اسانس زیره در غلظت‌های مساوی از خاصیت آنتی‌اكسیدانی بیشتری برخوردار است. مقایسه اثربخشی غلظت‌های مختلف اسانسهای اضافه شده به روغن در مقایسه با BHT نیز بیانگر این واقعیت است كه اسانس زیره و آویشن به ترتیب در غلظت 2000 و1000 قسمت در میلیون اثراتی مشابه آنتی‌اكسیدان تركیبی BHT با غلظت 200 قسمت در میلیون (غلظت مصرفی در صنعت) را دارا می‌باشند. شكل 1 روند تغییرات اندیس پراكسید روغن را در طی 75 روز نگهداری و شكل شمارة 2 همین تغییرات را در مورد اندیس تیوبار بیتوریك به عنوان دو شاخص پیشرفت اكسیداسیون روغن نشان می‌دهد.
این بررسی همچنین نشان داد كه سرعت اكسیداسیون در تیمارهای نگهداری شده در نور نسبت به نمونه‌های نگهداری شده در تاریكی بیشتر بوده است. نتایج این تحقیق مؤید نتایج بدست آمده توسط فرج و همكاران (1989) می‌باشد (4).



 

منابع

1- عین افشار، پروین. 1374. تعیین اثر درجه حرارت، نور‌ و ‌غلظت آنتی‌اكسیدان طبیعی (اكلیل‌كوهی و آلفاتوكوفرول) و تركیبی جهت نگهداری روغن سویا. پایان‌نامة كارشناسی ارشد. دانشگاه تربیت‌مدرس.
2- همتی كاخكی، عباس و محمدتقی مهذب رحیم‌زاده. 1378. بررسی اثرات آنتی‌اكسیدانی اسانسهای زیرة سبز و آویشن باغی در روغن آفتابگردان مایع. گزارش نهایی طرح تحقیقاتی. سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران- پژوهشكده خراسان.
3- Badei, A.Z., Farag, R.S. and Baroty, G.S.A. 1989. Influence of thyme and clove essential oils on cotton seed oil oxidation. J. Am. Oil chem. Soc. , 66: 800-804.
4- Farag,A.S.1989. Antioxidant activity of some spice essential oil on linoleic acid oxidation in aqueous media, J. Am. Oil chem. Soc., 66:792-799.


Uses of thyme and cumin essential oils on sunflower oil oxidation
Abbas Hemmati Kakhki, MohammadTagi Mohazab, Elahe Hemmati Kakhki
Khorasn Science and Technoloty park
E -mail: Hemati@kstp.ir

Abstract
Uses of synthetic antioxidants in edible oils cause health hazards. Therefore in recent years attempts have been made to replace them with natural antioxidants. In this study, thyme and cumin essentials oils were added to the refined sunflower oil at 3 levels and their antioxidant activity was evaluated in compare 200ppm BHT. (Butylated hydroxy toluen). Results indicated that both thyme and cumin essential oils had effects in all of the levels used, but they had the same effect of200 ppm BHT only in 1000ppm concentration for thyme and 2000ppm concentration for cumin.
Keywords: Thyme, cumin, Essential oil




سه شنبه 15 مرداد 1387

روش بهبود و بهینه سازی استحصال مواد مؤثر

سه شنبه 15 مرداد 1387

نویسنده :پژمان

روش بهبود و بهینه سازی استحصال مواد مؤثر
Rosemarinus officinalis.l
سید مهدی میر حسینی و ریحانه نیك خواه

خلاصه

مواد اولیه گیاهی و فراورده‌های درمانی حاصل از آنها سهم مهمی از بازار دارویی را در بر می‌گیرند. طی سه سال گذشته به دلیل ایجاد بازار مناسب داخلی و افزایش صادرات گیاه رزماری Rosemarinus officinalis.l و سیاستهای تشویقی وزارت جهاد كشاورزی سطح زیر كشت گیاهان دارویی به خصوص گونة فوق به شدت افزایش یافت، به طوری كه در حال حاضر بیش از 700 هكتار سطح زیر كشت رزمارینوس به طور رسمی و به همین میزان به شكل غیر رسمی به كاشت این گیاه دارویی پر مصرف اختصاص داده شده است .
به موازات افزایش كاشت گیاه رزماری واحدهای فراوری كننده فرایند استخراج اسانس آن را افزایش داده اند، اما به دلیل انتخاب روشهای نامناسب فرایند، اسانس تولید شده، چه از لحاظ كیفیت و چه از جهت مقدار، قابل عرضه به بازارو صادرات نیست. این تحقیق با هدف مقایسه روشهای استخراج اسانس رزمارینوس كه در كشور ما قابل دسترس باشد صورت گرفته و روش بهینه با داده‌های آماری معرفی گردیده است .
واژه‌های كلیدی: رزماری، اسانس، بهینهسازی
 

مقدمه

با توجه به گسترش روز افزون مصرف مواد مؤثر گیاهان دارویی و جایگزین شدن این مواد در صنایع دارویی، بهداشتی، آرایشی و غذایی نیاز یه انجام این طزح ضروری به نظر رسید هدف عمده و محوری اجرای این طرح افزایش بهره وری و كیفیت و كاهش هزینه‌های استخراج مواد مؤثر گیاهان دارویی در كشور بوده است.
روشهایی كه اكنون در واحدهای صنعتی استخراج مواد مؤثر گیاهان دارویی رایج است بسیار قدیمی و دارای كمترین بازده و بیشترین هزینه می‌باشد، به طوری‌كه در سال 1381 براساس آمارهای جمع‌آوری شده بازار تقاضای اسانس به شدت افزایش یافت این میزان تقاضا از طرف شركتهای صادر كنندة گیاهان دارویی خشك و اسانس آنها فقط با هدف صادرات بوده است .
استانداردهای گیاهان دارویی و اسانسهای این گیاهان كه شركتهای خریدار ارائه داده‌اند در مورد استخراج مادة مؤثر گیاهان دارویی كشور ما رعایت نگردیده، به طوری‌كه اسانس رزمارینوس در استان خراسان از كیلویی صد هزار ریال تا حد اكثر كیلویی چهارصد هزار ریال به فروش رسید و با تقطیر مجدد و اصلاح كیفیت آن در مبادی خروجی تا كیلویی یك میلیون و صد هزار ریال صادر گردید.
با انجام این پروژه دورنمای روشنی از صادرات اسانس گیاهان دارویی بدست آمد . در بازار یابی و تجارت امروز فروش محصولات فرآوری نشده اشتباهی بزرگ و غیر قابل جبران می‌باشد. این عمل علاوه بر كاهش فرصت اشتغال و افزایش بیكاری سهم تولید ناخالص ملی را به شدت كاهش داده است .
كشور ما با توجه به مزیتهای بالقوه تولید و فراوری گیاهان دارویی با انتخاب روشهای صحیح عرضة مواد مؤثره این گیاهان می‌تواند فرصتهای از دست رفتة اشتغال و بهره‌وری اقتصادی را احیاء نموده و از صادرات مواد خام به شدت پرهیز نماید. یكی از مهمترین عوامل افزایش بیكاری در كشور عرضة مواد خام بوده است. تفاوت ارزش اقتصادی گیاهان دارویی خشك و اسانس آنها بیش از 70 تا 120 برابر می‌باشد. در حال حاضر گیاه رزمارینوس خشك كیلوئی نه هزار ریال عرضه می‌گردد، در صورتی كه اسانس آن با رعایت شرایط استانداردهای اروپایی و كشورهای پیشرفته تا كیلویی صد یورو قابل عرضه است .


مواد و روشها

پس از ارزیابی كیفیت غیر قابل قبول اسانس رزماری و پایین بودن قیمت ان روشهای استخراج اسانس گیاهان دارویی به‌خصوص رزماری در 12 واحد فراوری كنندة اسانسها در استان خراسان مورد بررسی قرار گرفت .
در تمام واحدهای مورد نظر از روش تقطیربه وسیله اب و یا بخارآب استفاده می‌شود. این روش باعث هیدرولیز شدن و كاراملیزه شدن و نیز اكسیداسیون محصول می‌گردد. سه عامل فوق عوامل تخریب اسانسها هستند كه كیفیت آن را به شدت كاهش داده راندمان را پایین می‌آورند .
با جمع‌آوری دوازده نمونه اسانس رزماری از دوازده شركت مورد مطالعه و آزمایش كیفیت آنها به وسیلة دستگاه G.C.Mas در دانشكده داروسازی دانشگاه علوم پزشكی مشهد جداول مربوط به عوامل كیفی شامل نام تركیبها، درصد و نیز شاخص كواتس و مقایسه آنها با استانداردهای جهانی اسانس رزمارینوس مشخص گردید كه عوامل تخریب محصول مانند حرارت بالا (110-150 درجه سانتیگراد) و نیز حضورآب در محیط باعث كاهش كیفیت و كمیت میزان اسانس می‌گردد .
از میان روشهای موجود روش تقطیر در خلاً به عنوان روش بهینه انتخاب گردید. دلیل این امر كاهش درجة حرارت (45-60 درجه سانتیگراد) و نیز انجام فرایند در شرایط بدون رطوبت بوده است.
جهت اطمینان از روش انتخاب شده سه گروه A,B,C انتخاب گردیدند تفاوت این گروهها در میزان فشار خلاً و نیز تغییر درجة حرارت فرایند و نیز مدت فرایند بود .
میزان لینالل به عنوان شاخص كیفیت اسانس بدست آمده تعیین گردید. آمارها و نمودارهای بدست امده نشان دهنده انتخاب روش تقطیر در خلاً به عنوان بهترین روش استخراج مواد مؤثر گیاهان دارویی به خصوص اسانس رزمارینوس می‌باشد. (توضیح: علاقه مندان می‌توانند به گزارش این طرح با نام روش بهبود و بهینه‌سازی استحصال مواد مؤثرة رزمارینوس و ضابطه‌دار كردن صادرات آن در كتابخانة سازمان صنایع و معادن خراسان و نیز كتابخانه مركزی وزارت صنایع و معادن در تهران مراجعه نمایند.)
 


نتایج و بحث

نتایج این پژوهش نشان داد كه :
روش رایج در واحدهای فرآوری كنندة گیاهان دارویی بدترین روش استخراج مواد مؤثر می‌باشد .(تقطیر باآب) هزینة تأمین درجه حرارت بالا در این روش هزینة استخراج را افزایش می‌دهد و این درجة حرارت به دلایل گفته شده كیفیت اسانسها را به شدت كاهش می‌دهد .
ارزش افزودة اسانس حاصل از روش بهینه هشت برابرروش رایج بوده و شرایط یك محصول قابل صدور به بازارهای جهانی را ایجاد می‌كند .
در سالهای آتی به دلیل تولید گیاهان دارویی در شركتهای كشت و صنعت و عرضه آن به بازار داخلی تنها با اتخاذ بهترین روش استخراج می‌توان به ترویج زراعت گیاهان دارویی اقدام نمود، در غیر این صورت بخش كشاورزی این گیاهان دچار چالش اقتصادی می‌گردد.
نتایج این طرح نشان می‌دهد كه در روش معمول از هر 1 كیلو گرم گیاه خشك رزمارینوس بین 24/7 تا 98/7 گرم اسانس با كیفیت پایین به دست می‌آید در صورتی كه در روش بهینه پیشنهادی از هر 1كیلوگرم گیاه خشك به طور متوسط 21/9 تا 62/9 گرم اسانس با كیفیت قابل قبول جهانی حاصل می‌شود .
در صورت عدم استفاده از روش بهینه هزینة تقطیر مجدد یا تصفیة اسانس بسیار بالا بوده به طوری كه معادل فرایند تقطیر كامل هزینة تولید را افزایش می‌دهد .
با توجه به ناچیز بودن تقاضای داخلی برای اسانس گیاهان دارویی و حفظ استانداردهای جهانی با هدف تولید برای صادرات واحدهای فرآوری كنندة گیاهان دارویی تنها با انتخاب روش بهینه می‌توانند از سرمایه‌گذاری خود بهره لازم را ببرند .
 

منابع

اسانسهای گیاهی و اثرات درمانی انها .دكتر تاج خانم مؤمنی - دكتر نوبهار شاهرخی - انتشارات دانشگاه تهران .
مقایسه كمی و كیفی اسانسها به كمك روش كاپیلاری گازكروموتوگرافی مجله پژوهش و سازندگی
تركیبات شیمیایی در گیاهان دارویی محمد باقر رضایی كامكار جایمند


The best direct of extraction essential Oil Rosemarinus offisinalis.
S.Mehdi Mirhoseini
Daneshjoo Blvd. 13th no: 132 Tel: (0511) 6054491. Fax: 6068121 Mashed - Iran

Abstract
Rosemary
Rosmarinus offisinalis is best appreciated as an aromatic culinary spice that adds distinctive flavor to chicken, bread, and many other foods
Plant description Rosemary thrives in somewhat dry soil and a light warm environment the woody rootstock bears rigid branches with fissured bark. The long, linear, needle likes leaves and dark green above and white beneath. Both the fresh and dried leaves are pungent. The small flowers are pale blues. The leaves and parts of the flowers contain volatile oil.Medicinal uses Rosemary is used for treating people whit the following types of condition and symptoms.Digestive - circulatory - pain - neuralgia (pain along a nerve) - mild spasms - wounds - eczema -muscle pain - sciatica - rheumatism - depression - parasites. Rosemary oil, taken orally, can trigger convulsions: epileptic patients should exercise caution in using rosemary and never ingest quantities larger than those used in foods. Topical preparations containing rosemary oil are potentially harmful to hypersensitive people who may be allergic to camphor.
Keywords: Rosmary, Essential oil




سه شنبه 15 مرداد 1387

تغییرات هیپریسین گل‌ راعی در رویشگاههای مختلف ایران

سه شنبه 15 مرداد 1387

نویسنده :پژمان

تغییرات هیپریسین گل‌ راعی در رویشگاههای مختلف ایران
محمد حسین لباسچی1 علیرضا كوچكی2 و ابراهیم شریفی عاشور آبادی1
1- اعضای هیات علمی موسه تحقیقات جنگلها و مراتع 2- استاد دانشگاه فردوسی

چکیده

گل راعی رویشگاههای مختلفی در نواحی شمالی و غربی ایران دارد. در این بررسی که در سالهای 78-1377 انجام شد، نمونه‌های گل‌راعی از نواحی گرگان، نوشهر، گیلان و خلخال برداشت و ماده مؤثر آن (هیپریسین) استخراج و اندازه‌گیری شد. در بین رویشگاههای مورد بررسی، گرگان و گیلان در سال اول به ترتیب با 2730 و 2584 قسمت در میلیون هیپریسین وگیلان، گرگان و نوشهر در سال دوم به ترتیب با 2230، 2218 و 2120 قسمت در میلیون با خلخال (1937 و 1779 قسمت در میلیون ) تفاوت معنی داری نشان دادند. چنین به نظر می رسد که در مناطقی با ارتفاع 250 تا 400 متر از سطح دریا و بارندگی 500 تا 900 میلیمتر و خاکی با مواد آلی و معدنی کافی، توان بالقوه تولید هیپریسین بالا باشد.
 


مقدمه

ایران رویشگاه نسبتا غنی متشكل از بیش از 7500 گونه گیاهی است كه بسیاری از آنها را گونه های داروئی تشكیل میدهد. گل راعی یا هوفاریقون با نام علمی. L Hypericum perforatum در ایران دارای 17 گونه بوده و تنها گونة با ارزش از خانواده Hypericaceae میباشد. این گیاه دارویی در نواحی شمال، شمالغرب و شمالشرق، غرب كشور و در استانهای فارس، كهكیلویه و دامنه كوههای البرز وجود دارد(1و2). مهمترین مادة مؤثره گل راعی یك ماده كینونی به نام هیپریسین است. كمپبل (1985)بهترین شرایط برای رشد H. perforatum را در محیط طبیعی در ارتفاع 600 متر و بارندگی بیشتر از 760 میلیمتر عنوان نموده است
 


مواد و روشها

در سالهای 77 و78 آزمایش از گل راعی در برخی از رویشگاههای تیپ كشور نمونه برداری شد. این نمونه ها از مناطق مختلف شمال كشور (گرگان- نوشهر- سیاهكل- خلخال) بعنوان مناطق مرطوب و كوهستانی نماینده اكثر رویشگاههای كشور برداشت گردید. برداشت از سرشاخه های گلدار گل راعی در هر 2 سال از اواخر خرداد تا اوایل تیرماه از مناطق یاده شده در 3 تكرار صورت گرفت. همزمان نمونه های خاك محل و مشخصات اقلیمی و توپوگرافیك رویشگاه بمنظور تشخیص اكولوژی محل رویش تهیه شد. بمنظور تعیین مقدار هیپریسین تیمارهای مختلف ابتدا مقدار 2 گرم از سرشاخه های پودر شده با كلروفرم بوسیله دستگاه سوكسلكه شستشو داده شده تا كلروفیل آن حذف گردد. سپس با متانول اقدام به استخراج عصاره گردید. عصاره های تهیه شده به حجم cc 100 رسانیده شده و سپس تا حدی كه میزان جذب آن در دستگاه اسپكتروفتومتر بین 2/0و 1 باشد رقیق گردید. از اعداد بدست آمده با استفاده از فرمول میزان هیپریسین نمونه‌ها در طول موج 590 نانومترتعیین شد(3 و5 (.


نتایج و بحث:

در بین رویشگاهها ی مختلف مورد بررسی گرگان، نوشهر ،گیلان و خلخال، بالاترین ماده موثره هیپریسین در سال1377 مربوط به گرگان (گرمابدشت) و گیلان (سیاهكل) به ترتیب برابر 2730 و 2584 قسمت در میلیون بود كه با خلخال (1937) و نوشهر (1767) قسمت در میلیون دارای تفاوت معنی داری در سطح 5 درصد بود (جدول 1). در سال دوم نمونه برداری بیشترین مقدار هیپریسین را گیلان، گرگان و نوشهر به ترتیب 2230 ، 2218 و 2120 قسمت در میلیون بخود اختصاص دادند كه با خلخال (1779 قسمت در میلیون) دارای تفاوت معنی دار بود.درنهایت مقادیر هیپریسین در سال های 77 و 78 با یكدیگر از نظر آماری متفاوت نبودند. (شكل 1).
اكوسیستمهای تیپ گل راعی در مناطق مختلف كشور پتانسیلهای متفاوتی از نظر تولید هیپریسین نشان دادند. ارقام و اعداد نشاندهنده افزایش میزان هیپریسین در اثر بارندگی است. . همچنین ساعات آفتابی میتواند بعنوان یكی از عوامل افزایش این ماده موثره تلقی گردد. زیرا گل راعی یك گیاه گلدار بوده و اهمیت آن به وجود گل در سر شاخه است و هوای آفتابی میتواند به افزایش هیپریسین در این گیاه بیانجامد. . گل راعی بدلیل روز بلندی نیاز به نور و حرارت بیشتری در هنگام گلدهی دارد. بدین سبب در مناطقی با نور وحرارت نسبتاً بیشتر، هیپریسین بیشتری تولید نموده است. در این بررسی پتاسیم نقش ویژه‌ای در افزایش هیپریسین داشته است. بطوریكه در تحقیقات برانول (1991) در آلمان نیز گل راعی بعنوان یك گیاه داروئی پتاس خوار معرفی گردیده است. چنین بنظر میرسد در مناطقی با ارتفاع 300 تا 1000 متر از سطح دریا وبارندگی 500 تا 900 میلیمتر و خاكی با مواد آلی و معدنی كافی، پتانسیل تولید هیپریسین بالا باشد.
 


منابع

1- آزادی، ر(1376). بررسی تاگزونومی تیره گل راعی در ایران. پایان نامه كارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشكده علوم، 135 ص.
2- آزادی، ر(1378). فلور ایران. تیره گل راعی، شماره27سسه تحقیقات جنگلها و مراتع، 62ص.
3-Braunewell, H. (1991). Okologische, ontogenetische und morphogenetische Einflusse auf Ertrag und Inhaltsstoffgehalt von Hypericum spp. Inaugural-Dissertation zur Erlangung des Doktotgrades.Universitat Giesen,.252.
4-Campbell, M.H. (1985). Germination, emergence and seedling growth of Hypericum perforatum. Weed Research,25: 259-266.
5-Ostrowski, E. (1988). Untersuchungen zur Analytik, C14- Markierung und pharmakokinetik phenolischer inhaltsstoffe von Hypericum perforatum L. Dissertation, Universitat Marburg.




سه شنبه 15 مرداد 1387

بررسی اهمیت دارویی و زیست محیطی گیاه مورد ( Myrtus communis )

سه شنبه 15 مرداد 1387

نویسنده :پژمان

بررسی اهمیت دارویی و زیست محیطی گیاه مورد ( Myrtus communis )
دکتر علی نظرصالح نیا


مورد سبز از قدیم الایام مورد شناسایی ایرانیان ، یونانیان و سایر ملل متمدن قدیم بوده و علاوه بر احترام خاص و استفاده در مراسم و جشنهابه عنوان سمبل جوانی و زیبایی برای آن اهمیت درمانی قائل بوده اند. Mathiole طبیب و گیاه شناس معروف قرن 16 آن را كامل شناسایی و خواص درمانی برای آن ذكركرده است .Dioscorides طبیب مخصوص اسكندر مقدونی ارزش آن را در درمان قرحه و اورام والتهابات كاملا ذكر نموده و آن را در درمان گزش حشرات از جمله عقرب مفید دانسته است . فخر ما ایرانیان حضرت بوعلی سینا نیز در كتاب قانون آنرا ضد عفونت دانسته است .


گیاه شناسی :

نام علمی Myrtus communis انگلیسی Myrtle ، True myrtle آلمانی Myrtenbaum ، Myrte
فرانسه : Myrte ایتالیایی Myrtello ، Mirto ، Martillina عربی : مرسین ، حمبلاس ، الاس ، قمام .
مورد یا مورت با اسم علمی Myrtus Communis از تیره Myrtaceae درختچه ای پایا به ارتفاع حداكثر تا 5 متر با ساقه بر افراشته و بسیار منشعب برگ ها ساده و متقابل به طول تا 5 سانتیمتر ، تخم مرغی -سرنیزه ای ،نوك تیز بدون دندانه ،بافتی چرمی و نقطه دار و همیشه سبز معطر و دارای نقاط كوچك وشفاف در سطح برگ .می باشد .


گل :

 سفید ومعطر ، محوری ،منفرد، تقریبا بزرگ ( تا قطر cm 2 ) دارای دمگل با دو برگك فرعی، بی دوام و زود ریز، كاسه گل دارای لوله چسبیده به تخمدان ، دارای 5 لبه گسترده ، پرچم ها متعدد، خامه یك عدد ، كلاله ساده ، تخمدان زیرین میوه آن سته،تقریبا گوشتی، تخم مرغی شكل ، به رنگ آبی تیره و متمایل به سیاه،دارای طعم شیرین و گس و دانه های متعدد است.
محل رویش اروپای جنوبی و آسیا بخصوص ایران خاصه در دامنه های رشته كوههای زاگرس در نواحی مرطوب ونیمه مرطوب دیده می شود . اغلب در شیبهای مشرف به رودخانه ها می روید . همیشه سبز و بی خزان است و به همین دلیل در اعتقادات كهن مظهر سر سبزی وجاودانگی بوده است .
موادموثره مورد سبز به دو دسته تقسیم می شوند .
1- عصاره : این تركیب شامل تركیبات polyphenolic بوده كه اغلب ضد باكتری و قابض پوست می باشند ( تانن) لیكن دو ماده مهم همولوگ بنام میرتوكومولونΙ وΠ از آن جدا شده كه اثرات ضد میكروبی بخصوص بر ضد گرم مثبت ها داشته اند . البته تركیبات پلی فنول
(عصاره ها ) بسیار قابل تامل و احتیاط هستند زیرا در مواردی دیده شده سیتو توكسیك بوده اند .
2-اسانس (روغن فرّار ) : خواص اصلی مورد سبزمربوط به اسانس آن می باشد و تركیبات موجود درآن مجموعه اثرات درمانی ادعا شده را توجیه می نماید . مجموعه روغن مورد سبز را میرتول ( MYRTOL ) می گویند . تركیبات و خواص فیزیكی و شیمیایی میرتول به شرح ذیل است .

Identification:
Peak no time. Conc.%
1)a-Pinen 24.07 39.73
2)Limonen 28.55 15.72
3)Cineol 29.63 30.86
4)Linalool 34.00 5.39
5)Terpineol 37.01 2.25
trace 6.00
Total 100.00

Specification:
Apearance:Oily liquid
Colour:Clear Yellow Wight
Odur:Spesific
Solubility: freely soluble in ethanol & ether
Density:0.89g/ml
Optical rotation: +23-+23.5
 

اثرات ضد قارچ میرتول

در پژوهشی اثرات میرتول روی برخی قارچهای ساپرفیت و بیماریزا مطالعه و میرتول را با غلظت های خالص ، 2% - 1% - 0.5% با رزورسینول 2% به روش دیسك دیفیوژن در محیط سابرو آگار و شرایط مناسب مقایسه گردید كه در این مطالعه مشاهده شده در مجموع اثر میرتول 2% در مقایسه با رزور سینول 2% اثرات مهاری بیشتری بر انواع قارچهای مورد آزمایش نشان داده است . ( حدود 13 % قویتر بوده ) . جدول (1 ) در تحقیقی دیگر اثرات میرتول بر قارچهای بیماریزا مطالعه و مشاهده شده كه قارچها ی پاتوژن و ساپروفیت ذیل كه درمحیط كشت آنها 2% میرتول اضافه شده درمدت 40 روز هیچگونه رشدی و تكثیری نداشته اند .نمونه های مورد آزمایش به شرح ذیل می باشد .
تریكوفایتونها : شونلاینی ، ویو لاسئوم ، روبروم ، ورو كوزوم
میكرو سپو رومها : كانیس ، جیپسئوم
مخمر ها : كاندیا آلبیكنس و كریپتوكوكوس
قارچهای احشایی : نوكاردیا
ساپروفیتها : انواع آسپرژیلو سها و پنی سیلیومها
اثرات ضد باكتری میرتول
اثرات آنتی باكتریال میرتول به شرح جدول (2) بررسی گردیده كه با توجه به این مهم كه میرتول اثرات قابل قبولی در مهار باكتریهای بیماریزا داشته ، قطعا روی فلور طبییعی پوست و ساپروفیتها اثر بهتری دارد

 

Antifungal activity of myrtol
S,NO Name of fungi Average diamater of zoon of in hibition in ( mm)
Mytol 2% resorsinol 2%
-------------------------------------------------------------------------------------
1- Aspergillus fumigatus 16 13
2- A.flavus 15 19
3- A. niger 20 10
4-A . oryzae 16 7
5- A. terreus 14 20
6- Candida utilus 15 12
7- C. albicans 21 3
8- Curvuiaria prasadii 18 12
9- Fusarium solani 8 20
10- Rhisopus nodosus 13 8
11- Trichophton rubrum 12s 14 26
12- T. rubrum 5s 13 8
13 -Trichoderma viride 22 10
15.77 13.69

جدول(1 )
.

Anti bacterial activity of myrtol ( 10 %)

NO. Name of bacteri Average diamater of zone of inhibition ( mm)
1-Proteus sp 16
2- Psodumonas aerogenosa 18
3- Staphylococus aureus 35
4-E. coli 16
5- Shigella sp 2
6- Klebsiella sp 24
 

جدول (2)

اثرات ضد التهابی میرتول
میرتول با مهار فعالیت 5 -lipoxygenase در انسان مانع تشكیل لوكوترین ها ومهار پروستا گلاندینها بخصوص PGE2 می گردد.
بررسی اثرات میرتول بر پوست و بافت ملتحبه حرگوش سفید ایرانی
تماس میرتول خالص بر پوست نازك جدار داخلی گوش و چشم خرگوش ایرانی به مدت 14 روز هیچ گونه تحریك و یا تغییر پدیده نشده است .
بررسی اثرات سمی میرتول برسیستم كبد در rat و mice
اثر سمی حاد كبدی میرتول بصورت خوراكی در rat 3.7 ml / kg ودر mice 2.2 ml بوده كه با مصرف جلدی در حدود فرآورده های بهداشتی در انسان قابل اغماض است . مصرف درمانی میرتول بصورت خوراكی در انسان به مقدار 1-2 ml روزانه اثرات سمی نداشته و آنزیمها ی كبد تحت تاثیر خیلی كمی قرار گرفته اند .
فرآورده های دارویی میرتول
میرتول یك تركیب ضد احتقاق و التهاب است بطوریكه فرمول Gelomyrtol در دوز forte و ساده در سال 1995 در كشور آلمان به تولید و بیماریهای سیستم تنفسی مثل سینوزیت ، برونشیت مزمن و سایر مشكلات ریوی به مصرف رسیده است . وهمین طور پماد 10% میرتول به نام M yrtoplex به عنوان داروی آنتی ویرال در سال 1372 در داروپخش تولید شده است كه دلیل قانع كننده ای برای اثر ضد ویروسی ارائه نشده است وبه نظر می رسد اثرات ضد التهاب و ضد میكروبی میرتول در التیام عفونت های هرپتیك به همین دلایل بوده است . گذشته از اینكه در Folk medicine نیز در درمان زكام و التهاب برونش به عنوان بخور مصرف می شده است . در فرهنگ عامه اثرات مورد سبز به عنوان تقویت كنندگی مو در بین عوام از ویژگی ممتازی برخوردار است به طوریكه بزرگترها اغلب با نام مورد سبز كاملا آشنا هستند . در سیستم دارویی كشور نیز با همین عنوان تقویت مو در زمره گیاهان دارویی پذیرفته شده است
میرتول مجموعا دارای خواص زیر هستند :
اثرات ضد عفونی كننده (Antiseptic effects ) :
در مواردی برخی میكروبها ی فرصت طلب ( اعم از قارچ و باكتری ) موجب عوارضی مثل التهاب و خارش پوست سر شده كه باعث باز شدن بستر نگهدارنده مو در پوست گردیده و بدین طریق از كناره های مو به عمق ریشه آن نفوذ و با مصرف چربی ها و سایر اجزا غدد پیاز مو موجب تضعیف و نهایتا ریزش مو می گردند . میرتول اثرات ضد میكروبی داشته و با ضد عفونی كردن پوست سر و موها از این روند كاملا جلوگیری می كند .
اثرات ضد التهابی( Anti inflamation effects):
علاوه بر میكرو ارگانیسم ها مواد پاك كننده و آرایشی در موارد زیادی موجب تحریك پوست می شوند كه موجب التهاب و همانطوریكه اشاره شد .موجبات تضعیف و تخریب مو را فراهم می كنند . میرتول با اثر ضد التهابی نیز مانع اثرات تخریبی این گونه موارد می كردد.
اثرات نرم كننده ( Softener effects ) :
مواد پاك كننده همانطوریكه چرك و چربیهای چركی را می زدایند متاسفانه چربیهای مفید و ضروری را هم از محیط خارج كرده و موجب خشكی و شكنندگی پوست و مو می گردند كه به صورت خارش سر ،شوره ، موخوره و شكنندگی موها موجب نارضایتی برخی افراد مصرف كننده ظاهر می شود . میرتول به علت ماهیت چربی كه دارد جایگزین اینگونه چربیهای از دست رفته شده و از بروز این عوارض به شدت می كاهد . البته با توجه به فرّار بودن آن مقدار اضافه آن تبخیر و پوست سر را چرب نمی كند . مجموعه خواص گفته شده موجب اثر ات منحصر به فرد میرتول در بیماریهای قارچی ، باكتریایی و حساسیتی در پوست و موی انسان است .
در یك مطالعه آماری بر روی 60 بیمار مراجعه كننده به درمانگاه پوست یك بیمارستان نتایجی به شرح نمودارهای ذیل بدست آمده كه بسیار حایز اهمیت است:
اهمیت كشاورزی ، زیست محیطی:
این درختچه در زمینهای شیبدار مشرف به رودخانه ها ومناطق آبخیز به راحتی قابل كشت بوده از فرسایش خاك و ورود گل و لای به داخل رودخانه جلوگیری می كند .(جلوگیری از فرسایش و شستن یونهای خاك- محافظت سدها )
موجب فرو رفتن آب در بستر كاشت می گردند به عبارت بهتر می توان به عنوان سد فتوسنتز كننده و دیوار بیولوژیك در مناطق سیل خیز از كشت مورد سبز استفاده كرد بدین ترتیب با كاهش روان آب ها موجب كاهش امكان سیل وافزایش آب سفره های زیر زمینی می گردد.
با توجه به اینكه ، درختچه ای پایا بوده وبه سبب بازدهی مناسب و سریع ( حد اكثر 3سال ) ، نداشتن هزینه های كشت مجدد ، عدم نیاز به مراقبت های ویژه مانند سایر محصولات باغی ( نداشتن آفت وعدم نیاز به سم پاشی ، نگهداری و- ) ، قیمت مناسب سر شاخه های تازه این گیاه در مقایسه با كشت های سنتی و محصولات باغی و رایج از اهمیت اقتصادی ویژه ای برخوردار است .
از این جهت كه گیاه همیشه سبز بوده وفعالیت حیاتی روان و روبه رشدی دارد از نظر زیبا سازی محیط واحیاء اكوسیستم طبیعی بسیار حایز اهمیت است .


نتیجه گیری :

با توجه به خواص دارویی فراوان كه قسمتی از آن در بخش های گذشته ذكر شد و همچنین ارزش اقتصادی مناسب و قابلیت كشاورزی و زیست محیطی كه به صورت اختصاربیان گردید توجه به تكثیر وترویج كشت آن ضروری و لازم به نظر می رسد . در این راستا فعالیتهایی از طرف شركت داروسازی خرمان با همكاری سازمان جنگلها و مراتع در حال انجام می باشد




سه شنبه 15 مرداد 1387

بررسی مواد مؤثره تعدادی از گیاهان معطر و دارویی بومی ایران

سه شنبه 15 مرداد 1387

نویسنده :پژمان

بررسی مواد مؤثره تعدادی از گیاهان معطر و دارویی بومی ایران
فاطمه سفیدكن
عضو هیأت علمی مؤُسسه تحقیقات جنگلها و مراتع
تهران، كیلومتر 15 اتوبان تهران-كرج، بلوار پژوهش، مؤُسسه تحقیقات جنكلها و مراتع، صندوق پستی 116-13185

 


خلاصه

برخی از گیاهان انحصاری معطر و دارویی ایران می‌توانند جایگاه ارزشمندی در صنایع داروسازی، آرایشی-بهداشتی یا غذایی در داخل كشور داشته باشند و یا در عرصه صادرات مطرح شوند. تعیین این جایگاه به‌وسیله بررسی كمی و كیفی مواد موًثر این گیاهان امكان پذیر می‌باشد. در این مقاله به بررسی میزان (بازده) و تركیبهای تشكیل دهنده اسانس 10 گونه معطر و دارویی انحصاری ایران پرداخته می‌شود. این گیاهان عبارتند از
1- Lomatopodium stearophyllum 2- Perovskia atriplicifolia 3- Satureja khuzistanica 4- Satureja bachtiarica
5- Satureja spicigera 6- Satureja sahendica 7- Nepeta glomerulosa 8- Nepeta fissa 9- Thymus persicus و
10- T. kotschyanus
پس از جمع‌آوری اندام‌های هوایی این گیاهان، از رویشگاههای طبیعی، در فصل مناسب رویشی، اقدام به اسانس‌گیری به روشهای تقطیر شده و با استفاده از دستگاههای گازكروماتوگرافی (GC) و گازكروماتوگرافی كوپل شده با طیف سنج جرمی (GC/MS) تركیبهای تشكیل دهنده اسانسها شناسایی شده است. با توجه به میزان اسانس، نوع و درصد تركیبهای تشكیل دهنده اسانس‌ها و خواص دارویی یا عطری این تركیبها، موارد كاربردی برای هر كدام از این گیاهان و اسانس آنها پیشنهاد شده است.
واژه‌های كلیدی: مواد مؤثره، معطر، دارویی.

 

مقدمه

روغنهای اسانسی را می‌توان از مهمترین مواد موًثر گیاهان دارویی دانست. اهمیت اسانسها را نسبت به سایر مواد موًثر موجود در گیاهان می‌توان به دلایل زیر نسبت داد. 1- بالا بودن میزان اسانس در گیاهان نسبت به سایر مواد موًثر مثل فلاونوئید یا آلكالوئید، 2- عدم آلودگی اسانس با هر گونه حلال شیمیایی، 3- استفاده‌های چند منظوره از اسانسها، اكثر اسانسها علاوه بر خواص دارویی، به دلیل دارا بودن عطر و بوی خوش می‌توانند در فراورده‌های آرایشی-بهداشتی و غذایی مورد استفاده قرار گیرند.
با توجه به غنی بودن پوشش گیاهی ایران و برخورداری از تنوع گونه‌ای فراوان و در نتیجه وجود گونه‌های انحصاری دارویی و معطر در ایران، استخراج و تحلیل كمی و كیفی تركیبهای موجود در این گیاهان از اهمیت خاصی برخوردار است.
 

مواد و روشها

اندام‌های هوایی گیاهان مورد نظر، در مرحله گلدهی كامل، از رویشگاههای طبیعی خود جمع‌آوری شده و به روشهای تقطیر مورد اسانس‌گیری قرار گرفتند. محل جمع‌آوری هر كدام از گیاهان مورد بررسی، روش تقطیر بكار گرفته شده و بازده اسانس برای هر گونه در مقاله كامل ارائه خواهد شد. اسانسها به دستگاههای GC و GC/MS تزریق گردیده و با محاسبه اندیس‌های بازداری و مقایسه طیف‌های جرمی با تركیبهای استاندارد، به شناسایی تركیبهای تشكیل‌دهنده اسانسها اقدام شده است.
 

نتایج و بحث

15 تركیب در اسانس Lomatopodium stearophyllum شناسایی شد كه از میان آنها ترانس-بتا-اوسیمن (8/26%)، سیس-بتا-اوسیمن (7/17%) و میرسن (3/26%) عمده ترین تركیبهای اسانس بودند (1). 38 تركیب در اسانس Perovskia atriplicifolia شناسایی شد كه عمده‌ترین تركیبهای آن 1و8-سینئول و لیمونن (7/29%) و كامفور (9/42%) بودند (2). 18 تركیب در اسانس Satureja khuzistanica شناسایی شد كه از میان آنها پارا سیمن (6/39%)، كارواكرول (6/29%)، گاماترپینن (9/18%) و لینالول (4/2%) تركیبهای عمده اسانس بودند (3). 26 تركیب در اسانس Satureja bachtiarica شناسایی شد كه از میان آنها تیمول (5/44%)، گاماترپینن (9/23%)، دلتا-3-كارن (3/5%)، بتا كاریوفیلن (3/5%)، بورنئول (2/4%)، پارا سیمن (7/3%) و لینالول (4/2%) تركیبهای عمده اسانس بودند (4). 28 تركیب در اسانس Satureja spicigera شناسایی شد كه از میان آنها تیمول (1/35%)، پارا سیمن (1/22%) و گاما ترپینن (7/13%) عمده ترین تركیبهای اسانس بودند (5).
36 تركیب در اسانس Satureja sahendica شناسایی شد كه از میان آنها تیمول (2/41%)، پارا سیمن (4/37%) و گاما ترپینن (9/9%) تركیبهای اصلی اسانس بودند. 28 تركیب در اسانس Nepeta glomerulosa شناسایی شد كه از میان آنها آالفا پینن (4/9%)، ژرانیل استات (3/9%)، لیمونن (2/8%)، و كاریوفیلن اكسید (0/8%) تركیبهای عمده اسانس بودند. (6) 42 تركیب در اسانس Nepeta fissa تشخیص داده شد كه 3/99% اسانس را تشكیل می‌دادند. تركیبهای عمده اسانس بتاكاریوفیلن (4/17%)، كاریوفیلن اكسید (3/12%)، گاما مورولن (9/17%)، والنسن (6/6%)، بتا پینن (0/6%) و آلفا پینن (8/5%) بودند (7). آنالیز اسانس Thymus persicus وجود 26 تركیب محتلف را در این اسانس نشان داد كه از میان آنها كارواكرول (1/27%)، تیمول (9/11%)، پارا سیمن (2/10%)، آلفا ترپینئول (5/9%)، نرول (4/9%)، گاما ترپینن (5/6%) و تیمیل استات (3/5%) تركیبهای عمده اسانس بودند (8). 26 تركیب در اسانس Thymus kotschyanus شناسایی شد كه از میان آنها كارواكرول (4/41%)، تیمول (6/19%) و پارا-سیمن (3/5%) اجزای اصلی اسانس بودند (9). موارد استفاده دارویی و صنعتی هر كدام از این اسانسها ارائه خواهد شد.


منابع

1-Sefidkon, F., M.S. Khajavi and M. Mirza, 1997. Essential oil of Lomatopodium staurophyllum (Rech. f.) Rech. f., J. Essent. Oil Res., 9, 471-472.
2- Sefidkon, F., L. Ahmadi and M. Mirza, 1997. Volatile constituents of Perovskia atriplicifolia Benth., J. Essent. Oil Res., 9, 101-103.
3- Sefidkon, F. and Sh. Ahmadi , 2000.Essential Oil of Satureja khuzestanica Jamzad, J. Essent. Oil Res., 12, 427-428.
4- Sefidkon, F. and Z. Jamzad, 2000. Essential oil of Satureja bachtiarica Bunge, J. Essent. Oil Res., 12(5), 545-546.
5- Sefidkon F., and Z. Jamzad, 2003. Essential oil Composition of Satureja spicigera from Iran, Flavour and Fragrance J., In Press.
6- Sefidkon, F., 2001. Essential Oil of Nepeta glomerulosa Boiss. From Iran, J. Essent. Oil Res., 13, 422-423.
7- Sefidkon, F., M. Dabiri and A. Alamshahi, 2002.Analysis of the essential oil of Nepeta fissa C. A. May from Iran, J. Essent. Oil Res., 17, 89-90.
8- Sefidkon, F., M. Dabiri and A. Mirmostafa, 2002. Essential oil of Thymus persicus (Ronniger ex Rech. f.) Jalas from Iran, J. Essent. Oil Res., 14, 351-352.
9- Sefidkon, F., Z. Jamzad, R. Yavari-Behrooz and D. Nouri-Shargh, 1999. Essential oil composition of Thymus kotschyanus Boiss. and Hohen from Iran, J. Essent. Oil Res., 11, 459-460.


The Investigation of the active ingredients
of endemic aromatic plants in Iran

Abstract
Some of the endemic aromatic plants of Iran can play the importance role in medicinal, cosmetics and higenic or food industries. In this paper the oil yield and compositions of 10 aromatic Iranian plants are presented. These plants are: Lomatopodium stearophyllum, Perovskia atriplicifolia, Satureja khuzistanica, Satureja bachtiarica, Satureja spicigera, Satureja sahendica, Nepeta glomerulosa, Nepeta fissa, Thymus persicus and Thymus kotschyanus.After collection the plant material in optimum phenological period, the essential oils were obtaind by different methods of distillation. The oils were analyzed by GC and GC/MS and the components in the oils were identified. Due to oil percentage and application of main components of the oils, there were some suggestions for using of each oil in different industries.
Keywords: Aromatiplant, active ingredients, medicinal plants




سه شنبه 15 مرداد 1387

شناسایی و مقایسه تركیبهای شیمیایی و خواص ضد باكتریایی اسانس كاكوتی ایرانی رویش یافته به صورت وحشی در استانهای گیلان، تهران و خراسان شمالی

سه شنبه 15 مرداد 1387

نویسنده :پژمان

شناسایی و مقایسه تركیبهای شیمیایی و خواص ضد باكتریایی اسانس كاكوتی ایرانی رویش یافته به صورت وحشی در استانهای گیلان، تهران و خراسان شمالی
محسن بیگدلی1، مهران پورامین2، علی فیروزنیا3 و هرمز حمیدیه4
1ـ استادیار پژوهشی سازمان تحقیقات و آموزش كشاورزی 2ـ دانشجوی داروسازی دانشگاه آزاد اسلامی تهران 3ـ استادیار دانشگاه آزاد اسلامی بجنورد 4ـ عضو هیأت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان تهران
تهران، خیابان طالقانی، بین بهار و شریعتی، پلاك 605، مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان تهران


خلاصه

كاكوتی ایرانی یا Ziziphora persica نسبت به شرایط جغرافیایی مختلف واكنش نشان داده و درصد تركیبهای شیمیایی آن دچار تغییراتی می‌گردد. بنابراین به منظور بررسی كمیت و كیفیت تركیبهای شیمیایی و نیز خواص ضد باكتری این گونه را از منطقه املش (گیلان)، منطقه خجیر (تهران) و بجنورد (خراسان) در زمان گلدهی جمع‌آوری نمودیم و به روش تقطیر با آب مورد اسانس‌گیری قرار دادیم. درصد تركیبهای اصلی این گونه به ترتیب استان‌های گیلان، تهران و خراسان شامل:
پولگون (%02/45، %52/34 و %50/23)، منتون (%44/20، %44/24 و %65/11) پی پریتون (%39/10، %91/10 و %61/16)، ایزومنتول (%21/4، %87/4 و %36/10) و 1و 8- سینئول (%57/6، %94/7 و %96/4) بودند و نمونه‌های املش و بجنورد اثرات بازدارندگی‌بهتری روی رشدباكتری اشرشیاكولی ازخودنشان دادند.
واژه‌های كلیدی: كاكوتی، Ziziphora persica، Z.clinopodioides، پولگون، باكتری اشرشیاكولی، E.coli

 

مقدمه

گیاه دارویی كاكوتی یا مشك طواشك (Ziziphora) در ایران 4 گونه گیاه علفی یكساله و چند ساله به نامهای Z.clinopodioides، Z.capitata، Z.tenuir و Z.persica دارد كه علاوه بر ایران در تالش، تركمنستان، افغانستان، آناتولی و آسیای مركزی می‌روید (1).
كاكوتی ایرانی دارای ساقه كوتاه به ارتفاع 5 تا 15 سانتی‌متر با برگهای باریك و نوك تیز و دارای میان گره‌های كوتاه است با گلهای كوچك نقش كمرنگ یا مایل به ارغوانی كه در مناطق وسیعی از ایران مانند نواحی البرز، خراسان، گیلان، اصفهان و ... در ارتفاعات 1600 تا 1800 متری رویش دارد.
این گیاه به عنوان خلط آور، بادشكن و مقوی معده شناخته شده است و از گرد آن در عسل به عنوان ضد اسهال استفاده می‌شود و نیز به عنوان طعم دهنده در مواد غذایی و نوشیدنی‌ها افزوده می‌گردد.
باباخانلو، پ و همكاران تركیبهای اسانس Z.tenuirL. را كه از اطراف تهران جمع‌آوری كرده‌اند مورد بررسی قرار دادند كه تركیبهای اصلی آن پولگون %6/82 و لیمونن %8/6 بود (2) و ایشان مجددا تركیبهای Z.clinopodioides را كه از منطقه پلور استان مازندران جمع‌آوری كرده بودند بررسی كرده كه بیشترین تركیبها به ترتیب شامل پولگون %7/24، نئومنتول %13 بودند. كاپلو (1983) در اكراین عملكرد چند گونه Ziziphora را از جمله Z.pedicellata، Z.tenuior، Z.bibersteiniana و Z.persica را بررسی كرده كه دو گونه آخری را از نظر كمیت و كیفیت اسانس فقیر دانسته است و Z.bungeana را از ازبكستان بهترین گونه بیان كرده است (3). Dembitskii و همكاران (1995) در قزاقستان تركیبهای اسانس سه گونه Ziziphora را شامل Z.richodceriana، Z.pedicellata و Z.persica مورد تجزیه قرار داده است كه از نظر كیفیت تركیبهای مشابه بوده‌اند، اما اختلاف آنها در درصد تركیبهایی نظیر پولگون (از 5/57 تا 66 درصد) و ایزومنتول (از 1/5 تا 7/15 درصد) بوده است. (4)
 

 

مواد و روشها

گیاه كاكوتی ایرانی (Z.persica) را در اردیبهشت تا تیر ماه در زمان گلدهی از منطقه املش در استان گیلان و منطقه خجیر در شرق استان تهران و نیز Z.chinopodiodes را از منطقه باباامان بجنورد در استان خراسان شمالی جمع‌آوری كرده و پس از خشك كردن در سایه آسیا نمودند. مقدار 50 گرم از هر یك را به مدت 3 ساعت به روش تقطیر با آب با دستگاه كلونجر مورد اسانس‌گیری قرار دادیم. بازده اسانس هر یك به ترتیب گیلان، تهران و خراسان (8/1، 2/1 و 4/1 درصد وزنی) بود و اسانس حاصل پس از آبگیری روی سولفات سدیم انیدر با دستگاه GC/MS مدل Hp6890 GC با ستون دی اكتیل فتالات 5% به طول 30 متر و قطر mm 25/0 و ضخامت فیلم mm 25 و Mass مدل Hp 5973 مورد تجزیه و شناسایی قرار گرفت.
به منظور بررسی اثرات ضد باكتریایی، باكتری E.coli را روی محیط ژل آكار كشت داده و اسانسها را به روش پلیت و نیز چاهك روی محیط كشت قرار دادیم. پس از 24 ساعت قطر هاله بازدارندگی از رشد باكتری اندازه‌گیری شد.
 

درصد بجنورد

درصد املش

درصد خجیر

تركیبها

96/4

5/6

94/7

1و8 ـ سینئول

---

3/6

3/0

ترپینونن

65/11

4/20

5/24

منتون

---

3/4

8/5

بورنئول

36/10

2/4

9/4

ایزوـ منتول

---

1/0

1/0

میرتنول

50/23

02/45

5/34

پولگون

61/16

7/2

1/1

پیپریتون

---

1/0

3/0

منتیل استات

73/19

3/10

9/10

پیپریتنون

---

1/0

3/0

بتا ـ بوربونن

---

4/0

---

آرومادندرن

13/1

2/0

25/0

جرمكرن ـ د

---

1/0

2/0

كادینن

51/2

2/0

8/0

كاریوفیلن اپوكسید

نتایج و بحث

از 20 تركیب شیمیایی شناسایی شده در اسانس نمونه گیاه Z.persica خجیر كه شامل 3/98 درصد كل اسانس می‌باشد، 6/1 درصد را سزكویی ترپن‌ها تشكیل می‌دادند و بقیه را مونوترپن‌ها شامل می‌شدند كه از این مونوترپن‌ها حدود 90 درصد دارای اكسیژن می‌باشند. به همین ترتیب از 21 تركیب شناسایی شده در اسانس نمونه گیاه Z.persica املش كه 1/99 درصد اسانس را شامل می‌گردد، یك درصد آن را سزكویی ترپن‌ها شامل شده و از بین مونوترپن‌ها نیز حدود 94 درصد اكسیژن دار می‌باشند و كل تركیبهای نمونه بجنورد شناسایی گردید كه 8 تركیب می‌شد كه %8/86 آن را منوترپن‌های اكسیژن دار و %5/10 آن را فنیل استات و %7/2 آن را كاریوفیلن اكسید تشكیل می‌داد. در مقایسه بین تشكیل دهنده‌های شیمیایی سه گیاه جمع‌آوری شده از سه منطقه، تفاوت اصلی بین Menthone و Pulegone می‌باشد كه در نمونه خجیر به ترتیب 5/24 و 5/34 درصد و در نمونه املش 4/20 و 02/45 درصد می‌باشد. در نمونه بجنورد به ترتیب 65/11 و 5/23 درصد بودند و اسانس اخیر فاقد بیشتر مونوترپن‌ها می‌باشد. در بررسی اثرات ضد باكتری مشاهده شده اسانس نمونه املش و بجنورد (به ترتیب با قطر بازدارندگی 8/2 و 3/2 میلیمتر) نسبت به نمونه خجیر (با قطر 8/1 میلیمتر) اثرات بیشتری از خود نشان داده‌اند و می‌توان این پدیده را به درصد بیشتر تركیبهای اكسیژن‌دار در نمونه‌های املش و بجنورد دانست و یا تفاوت افزایش تركیب Pulegone كه یك تركیب كربونیل دار می‌باشد در اسانس نمونه املش دانست.


سپاسگزاری

از رییس و كاركنان آزمایشگاه میكروبیولوژی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان تهران جهت انجام آزمایشات ضد باكتری تشكر می‌گردد.


منابع

1ـ مظفریان، ولی اله. 1377، فرهنگ نامهای گیاهان ایران، انتشارات فرهنگ معاصر، صفحه 591.
2ـ باباخانلو، پرویز و همكاران. 1377، تحقیقات گیاهان دارویی و معطر، انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، صفحه 120 ـ 103.
3- Kapelev, IG, Some results of Ziziphora introduction. Byulleten - Gosudarstvennogo - Nikitskogo - Botanicheskogo - Sada. Pp 68-72 (1983).
4- Dembitskii and et al. Chemical composition of the essential oils of Ziziphora growing undervarious ecological condition. Chemistry of natural compounds. Pp 673-675 (1995).



Chemical composition and antibacterial effects
of essential oils of Ziziphora persica growing under various ecological conditions.
Bigdeli. M. (Ph.D), Poramin.M (Pharm.D), Firoznia.A (Ph.D) and Hamidieh. H (D.V.M)
Tehran Agricultural and Natural Resources Research Center
E.mail: Bigdeli@hotsheet.com

Abstract
Ziziphora persica is a genus belongs to labiatae which has wild growing in many parts of Iran. Aerial parts of this plant is used for some medicinal purposes such as treatment of weakness of the stomach and curing dysentery and also used as aulinary herbs.
The aerial parts of plant were collected from Khojir (Tehran), Amlash (Guilan) and Bojnourd (Khorasan) during the spring. The essential oils were obtained by 3 hours water distillation in clevenger type apparatus. Analysis by GC/MS of the oils allowed us to identify most components.
Most components respectively for species of Guilan, Tehran and Khorasan was, Pulegone (45.02%, 34.52% and 23.5%), Mentone (20.44%, 24.44% and 11.65%), Piperitone (10.39%, 10.91% and 16.61%), Isomenthol (4.21%, 4.87% and 10.36%)
The oils of Guilan and Khorasan had better antibacterial effects against E.coli in compore with Tehran sample.
Keywords: Ziziphora persica, chemical composition




سه شنبه 15 مرداد 1387

سه شنبه 15 مرداد 1387

نوع مطلب :عمومی، 
نویسنده :پژمان

بررسی مقدار تركیبات فنولیك موجود در زیره سیاه و میخك و اثر آنتی‌اكسیدانی آنها در مدل سیستم‌های شیمیایی
فاطمه بامداد1, مهدی كدیور2 و جواد كرامت2
1-دانشجوی دكترا 2- اعضای هیأت علمی گروه علوم وصنایع غذایی, ‏‏دانشگاه صنعتی اصفهان


خلاصه

آنتی‌اكسیدان‌ها تركیباتی هستند كه در مواد غذایی حاوی چربی برای جلوگیری از فساد تغییر رنگ یا تند شدن(rancidity) استفاده می‌شوند، اما امروزه توجه محافل علمی به احتمال سمیت آنتی‌اكسیدان‌های سنتزی معطوف شده و تحقیقات برای جایگزینی آنتی‌اكسیدان‌های طبیعی گسترش بسیار یافته ‌است. در این تحقیق ابتدا مقدار تركیبات فنولیك موجود در عصاره متانولی زیره‌سیاه و میخك تعیین شد و سپس اثر آنتی‌اكسیدانی عصاره‌ها در پنج مدل سیستم شیمیایی بررسی گردید. عصاره‌ها در مدل سیستم‌های بتا‌كاروتن و تیو‌سیانات 82 تا 98 % اثر آنتی‌اكسیدانی نشان دادند. نتایج مدل سیستم‌های DPPH و رادیكال هیدروكسیل نیز حاكی از آن است كه عصاره‌ها توانایی به دام انداختن رادیكال‌های آزاد را دارند. اثر احیا كنندگی عصاره‌ها نیز مشابه اسكوربیك اسید بود.
واژه های کلیدی : زیره سیاه ، میخک ، ترکیبات فنولی
 


مقدمه

اكسیداسیون چربیها یكی از فاكتورهای محدود كننده كیفیت و قابلیت پذیرش مواد غذایی است كه منجر به تغییر رنگ، تولیدطعم و بوی نامطبوع وتركیبات سمی میشود. آنتی اكسیدان‌ها تركیباتی هستند كه برای جلوگیری از فساد تغییر رنگ یا تند شدن(rancidity) استفاده می‌شوند. این تركیبات فرایند اكسید شدن چربیها را متوقف كرده یا به تاخیر می‌اندازند(1). آنتی اكسیدان‌های مورد استفاده در مواد غذایی BHT,BHA,TBHQ و استرهای گالات هستند كه امروزه توجه محافل علمی به احتمال سمیت این تركیبات معطوف شده وتحقیقات برای جایگزینی آنتی‌اكسیدان‌های طبیعی گسترش بسیار یافته است(5). مطالعات اپیدمیولوژیك زیادی اثر ممانعت كنندگی میوه ها وسبزیجات را در برابر خطر بروز سرطان، سكته قلبی و نارسایی عروق كرونر نشان داده‌اند(2). در این بررسی‌ها تركیبات فنولیك گیاهی كه گروه بزرگی از آنتی‌اكسیدان‌های طبیعی هستند, نقش موثر داشته اند. نقش آنتی‌اكسیدان‌ها را در پیشگیری از بیماری‌های مزمن ناشی از ممانعت از صدمات اكسیداتیو به مولكولهای حیاتی مثل DNA وپروتئینها و چربیها میدانند(3).در میان مواد غذایی چای، قهوه، مركبات و ادویه‌ها غنی از تركیبات فنولیك هستند(2,4). زیره‌سیاه(caraway) یكی از گیاهان تیره جعفریان(Umbelliferae) و جنس كاروم(carum) می باشد. دانه زیره به رنگ قهوه ای تیره یا شكلاتی است.بوی آن خوش, قوی و مطبوع و طعم آن تند و سوزاننده است. میخك از غنچه‌های كوچك گیاهی همیشه سبز و گرمسیری از خانواده مورد(Myrtaceae) بدست می‌آید. غنچه‌ها به رنگ قرمز تیره بوده و بسیار معطرند.
 


مواد و روشها

پس از تهیه نمونه‌های ادویه از دو جنس زیره‌سیاه ومیخك(Carum carvi و Eugenia caryophyllata) توسط آسیاب برقی پودر شد. در مرحله استخراج از متانول80% به عنوان حلال به نسبت 1:10 استفاده شد و توسط دستگاه ورتكس همزده شد. سپس مخلوط بدست آمده سانتریفوژ شد(rpm 4800 ,10 دقیقه) و مایع بالای رسوبات جداسازی شد. به رسوبات باقیمانده همان حجم متانول اضافه شده و عملیات استخراج دوباره تكرار شد. مایع شفاف بالای رسوبات پس از دو مرحله استخراج با هم مخلوط گردید و مقدار كل تركیبات فنولیك عصاره به روش فولین- سیوكالتو تعیین شد. سپس جهت بررسی اثر آنتی‌اكسیدانی ادویه‌ها، تركیبات فنولیك را در چند غلظت در مدل‌سیستم‌های بتا‌كاروتن-لینولئات و تیوسیانات و قدرت احیا‌کنندگی و به دام‌انداختن رادیكالهای آزاد هیدروكسیل و DPPH و قدرت احیاكنندگی مورد ارزیابی قرار داده و اثر آنها با یك آنتی‌اكسیدان سنتزی مقایسه گردید.
 


نتایج و بحث

مقدار كل تركیبات فنولیك اندازه‌گیری شده در زیره‌سیاه و میخك به ‌ترتیب 343/0-76/ 13و 915/0-91/243 میلی‌گرم در گرم میباشد. مدل‌ سیستم‌های بتاكاروتن و تیوسیانات به بررسی توانایی عصاره‌ها در به دام‌انداختن رادیكال‌های آزاد می‌پردازند. بتا‌كاروتن به علت داشتن 11 جفت باند دوگانه نسبت به اكسیداسیون بسیار حساس است و به سرعت بیرنگ میشود. هردوعصاره در مدل‌سیستم‌های بتا‌كاروتن و تیو‌سیانات 82 تا 98 % اثر آنتی‌اكسیدانی نشان دادند و با افزایش غلظت تركیبات فنولیك اثر آنتی‌اكسیدانی نیز افزایش یافت. قدرت احیاكنندگی عصاره‌ها در غلظت 100ppm كمتر از اسكوربیك اسید است اما در غلظت50ppm تفاوت معنی داری دیده نشد. رادیكالهای آزاد عامل اكسیداسیون خودبخود چربیهای غیر اشباع هستند و آنتی اكسیدانها با دادن هیدروژن از اثر آنها در مرحله آغازین یا پیشرفت واكنش اتو اكسیداسیون می‌كاهند. در مدل‌سیستم DPPH آنتی‌اكسیدان،با دادن هیدروژن،رادیكال آزاد DPPH را به یك ترکیب پایدار تبدیل می‌كند. میزان بیرنگ شدن محلول واكنش نشاندهنده پتانسیل آنتی‌اكسیدانی عصاره‌هاست. توانایی عصاره‌ها در به دام‌انداختن رادیكال DPPHبیش ازBHTاست. شكل2 اثر عصاره ها را در به دام انداختن رادیكال آزاد هیدروكسیل نشان می دهد. رادیكال هیدروكسیل نیز یك رادیكال آزاد بسیار فعال در سیستمهای بیولوژیك است كه قادر است تقریبا به همه مولكولهای موجود در سلول زنده صدمه واردكند. این رادیكال میتواند به نوكلئوتیدهای DNA متصل شده و باعث شكسته شدن زنجیره DNA وجهش زایی شود. علاوه بر این, رادیكال هیدروكسیل یكی از آغازگران سریع فرایند اكسیداسیون چربیهاست كه میتواند اتم هیدروژن را از اسید چرب اشباع جدا كند.با بررسی این مدل سیستمها میتوان گفت اثر آنتی اكسیدانی عصاره ادویه‌ها مشابه آنتی اكسیدانهای سنتزی بوده و قابلیت جایگزینی را دارد.


منابع

1- Duh, P.D. and Tu, Y.Y. 1999, Antioxidant activity of water extract of Harng jyur (Chrysanthemum morifoliumRamat). Lebensm. -Wiss. u. -Technol. 32:269-277.
2- Kim, M.Y. and Chol, S.W. 2000, Antioxidative flavonoids from garlic (Allium sativum L.) shoot. Food Sci. Biotechnol. 9(4): 199-203.
3- Kumazawa, S. and Taniguchi, M. 2002, Antioxidant activity of polyphenols of carob pods. J. Agric. Food Chem. 50:373-377.
4- Singh, R.P. and Murthy, K.N.C. 2002, Studies in antioxidant activity of pomegranate (Punica granatum) peel and seed extracts in in vitro models. J. Agric. Food Chem. 50:81-86.
5- Schwarz, K. and Bertelsen, G. 2001, Investigation of plant extracts for the protection of processed foods against lipid oxidation. Eur. Food Res. Technol. 212:319-328.


Determination of phenolic compounds in caraway and clove and their antioxidant activity in chemical model systems
Bamdad, F., Kadivar, M. and Keramat, J.
Department of food science and technology, Isfahan University of Technology, Iran.
Abstract
Oxidation of fats and oils during storage can deteriorate sensory and nutritional properties and causes economic losses of these products. Natural antioxidants may play a pivotal role in preventing or slowing the progression of both heart disease and some forms of cancer. Many foods contain phytochemicals that possess antioxidant activity. In this study total phenolic compounds of two spices (caraway and clove) were determined after extraction by 80% methanol. ‏Extracts with different concentration of phenolic compounds were then used in five model systems in order to explore relationships between phenolic content and antioxidant activity. Results indicated great reducing power on potassium ferricyanide model. Both clove and caraway extracts showed 82-98% inhibition on β-carotene and thiocyanate model systems. The scavenging effect of both extracts on DPPH and hydroxyl radicals ranged from 81 to 96%. So, it was concluded that both spice scan prevent free radical form at ion and oraction.
Keywords:Bunium persicum, Dianthus, antioxidants




سه شنبه 8 مرداد 1387

کنگره بین المللی گیاهان دارویی در گرگان برگزار می شود

سه شنبه 8 مرداد 1387

نوع مطلب :عمومی، 
نویسنده :پژمان

توجه :

یک خبر که امیدوارم بتونیم به موقع مقاله های خودمونو آماده کنیم

کنگره بین المللی گیاهان دارویی در گرگان برگزار می شود

گرگان - رییس دانشگاه آزاد اسلامی گرگان گفت: کنگره بین المللی گیاهان دارویی بهار سال 1388 در این دانشگاه برگزار خواهد شد. رضاعلی محسنی روز یکشنبه هدف از برگزاری این کنگره را ترویج فرهنگ تحقیق و پژوهش در زمینه گیاهان دارویی، معرفی آخرین دستاوردهای تحقیقاتی و کاربردی درمورد گیاهان دارویی و طب سنتی و تبادل دستاوردها و تجربیات درباره گیاهان دارویی بیان کرد. وی افزود: ارایه آخرین پژوهش ها و یافته های علمی درمورد گیاهان دارویی و هم اندیشی در راستای بهینه سازی گسترش گیاهان دارویی از دیگر اهداف این کنگره است. براساس اعلام روابط عمومی این دانشگاه، در این کنگره نتایج تحقیقات اعضای هیات علمی و محققان دانشگاه ها و موسسات تحقیقاتی، پژوهشگران و دانشجویان در محورهای مختلف نظیر کاربردهای بالینی گیاهان دارویی، به زراعی و به نژادی، آفات و بیماری ها، اکولوژی، شیمی و بیوشیمی، فیزیولوژی، سیستماتیک و بیوسیستماتیک و بیوتکنولوژی و مهندسی ژنتیک و همچنین فارماکولوژی و فارماکوگنوزی، مطالعات بالینی و کاربرد گیاهان دارویی درعلوم پزشکی ارایه و مورد بررسی قرار می گیرد. رییس دانشگاه آزاد اسلامی گرگان برای برگزاری بهتر این کنگره از دانشگاه ها، موسسات تحقیقاتی، شرکتها و سازمان های مرتبط با گیاهان دارویی دعوت کرد تا علاوه بر ارایه مطالبی در محورهای پیشنهادی در صورت تمایل به همکاری و مشارکت در برگزاری این کنگره بین المللی با دبیرخانه کنگره مستقر در حوزه معاونت پژوهشی این دانشگاه تماس بگیرند.




سه شنبه 8 مرداد 1387

بررسی پراكنش و نحوه تولید فرآورده‌های دارویی

سه شنبه 8 مرداد 1387

نویسنده :پژمان

بررسی پراكنش و نحوه تولید فرآورده‌های دارویی
گونه‌های بید (Salix) در خراسان
1 - محمودیوسفی،2 - محمد علی عسكر زاده و 3 - علی بزرگمهر
1-كارشناس ارشد پژوهشی2 -هیأت علمی و3 -کارشناس ارشد پژوهشی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی خراسان
مشهد- بزرگراه شهیدكلانتری- حدفاصل میدان جمهوری اسلامی وجهاد، مركزتحقیقات كشاورزی ومنابع طبیعی خراسان
 


خلاصه

در این بررسی پراکنش و نحوه تولید فراورده های دارویی گونه‌‌های جنس‌ بید ) (Salixدراستان‌ خراسان‌ مورد مطالعه‌ قرار گرفت.‌ چهارگونه‌ دارویی شناسایی‌ شدند، كه‌ دو گونه‌ آن‌ به‌ اسامی‌ علمی‌ Salix alba,وS .acmophylla, درسرتاسر استان‌ انتشار داشت‌ و دو گونه‌ دیگربه‌ نامهایS.pycnostachya و S .purpurea منحصر به‌ دو شهرستان‌ مشهد و تربت‌ حیدریه‌بودند. عامل‌ تولید بیدخشت‌ برروی‌ گونه‌‌های فوق‌ حشره‌‌ای بانام‌ علمیTuberolachnus salignus ازقبیله‌ Lachnini خانواده‌ Lachnidea بود. دوره‌ فعالیت‌ حشره‌ فوق‌ ازمرداد ماه‌ شروع ‌و تا اواسط آذر ماه‌ ادامه‌ داشت. حشره‌ از شیرابه‌ گیاه‌ مكیده‌ و در اثر یكسری‌ واكنشهایی‌ كه‌دربدن‌ حشره‌ اتفاق‌ می‌افتاد به‌صورت‌ بیدخشت‌ (Honeydew)از اندامهای‌ دفعی‌ حشره‌ خارج‌ و بر روی‌ شاخه‌ و برگ‌ گیاه‌ جریان‌ می‌یافت.
واژه‌های كلیدی: بید، فرآورده‌های دارویی، پراكنش
 


مقدمه‌

در محدوده‌ اكثر منابع‌ آب‌،مسیر آبراهه‌‌های دائمی‌، چاه‌‌ها وقنوات‌ درخت‌ بید وجود دارد. درمورد پراكنش‌ گونه‌‌های بید درخراسان‌ دكتر ثابتی‌ در كتاب‌ درختان‌ و درختچه‌‌های ایران‌ (3) گونه‌‌های Salix alba،S.pecnostachya ,S.excelsa ,S.acmophylla را عنوان‌ نموده‌ است‌. حكمت‌ صفوی ‌در (6) فهرست‌ استخراج‌ از فلور ایرانیكا، گونه‌‌های بیدخراسان‌ را علاوه‌ بر گونه‌‌های فوق‌ الذكر گونه‌ S. Songarica ذكر نموده‌ است‌. صادق‌ مبین‌(8) دركتاب‌ رستنیهای‌ ایران‌ وجود گونه‌های S.aegyptica ،S.acmophylla را در خراسان ‌تأیید نموده ‌است. استفاده‌ از بید خشت‌ به‌ عنوان‌ یك‌ داروی‌ سنتی‌ گزارش‌ شده‌ است‌، همچنین‌مصرف‌ پوست‌ درخت‌ بید به‌ عنوان‌ دارو درمنابع‌ مختلف‌ ذكرشده‌ است‌ (4،3،1). دركشورهای‌دیگر، در منابع‌ مختلف‌ ازچگونگی‌ تولید بید خشت‌، گونه‌‌های بید، حشره‌ تولید كننده‌، مواد تشكیل‌ دهنده‌ بید خشت‌ و جنبه‌‌های دارویی‌ آنها گزارش‌ شده‌ است‌ (11،12،13،14،15).
 


مواد و روشها‌

به ‌فروشگاههای‌ گیاهان‌ دارویی‌(عطاریها) در بازار مشهد و شهرستانها مراجعه‌ و اطلاعات‌ لازم‌ ازنحوه‌ تهیه‌ و فروش‌ این‌ ماده‌ حاصل‌ گردید. با مراجعه‌ به‌ مناطق‌ پراكنش‌ بید اطلاعات‌ محلی‌ ازجمله‌ محلهای‌ بهره‌ برداری و طول‌ مدت‌ بهره‌برداری‌یاد داشت برداری شد. درمرحله‌ گلدهی‌ و مرحله‌ رویشی‌ از گونه‌هایی‌ كه‌ تولید بیدخشت‌ می‌كردند نمونه‌گیری‌ و نسبت‌ به‌ شناسایی‌ گونه‌ها اقدام‌ شد. در همین‌راستا نقشه‌ پراكنش‌ گونه‌های‌ مذكور تهیه‌ گردید. برای‌ شناسایی‌ گونه‌ حشره به‌ محل‌ تولید مراجعه‌ و نحوه‌ تولید مان‌ توسط حشره و نوع آن مورد بررسی قرار گرفت.
 


نتایج‌ و بحث

پراكنش‌ گونه‌‌های بیدسفید (S.alba) بید كوهی S. Acmophylla در كلیه‌ شهرستانهای‌ خراسان‌ بود و در شهرستانهای‌مشهد و تربت‌ حیدریه‌ علاوه‌ بردو گونه‌، گونه‌های بیدسرخ‌(S. purpurea) وکوهی cmophylla) a.S) پراكنش‌داشت. عامل‌ تولید بیدخشت‌ حشره‌ای‌ است‌ ازجنس‌ شته‌(Tuberolachnus)باتوجه‌ به‌ خصوصیات‌ فیزیكی‌ مان‌ تولید شده‌ و همچنین‌ تركیبهای ‌شیمیایی‌ موجود آن‌ مشخص‌ گردید كه ‌ نمونه‌‌های مورد بررسی‌ همان‌ بیدخشت‌ می‌باشند. حشره‌مذكور جمع‌‌آوری‌ و بعد موردارزیابی‌ و شناسایی‌ قرار گرفت. ‌حشره‌ مذكور گونه‌ (Tuberolachnus salignus) ازخانواده‌ Lachnidea قبیله‌ Lachnini تعیین‌ شد. این‌ شته‌ هاقطرات‌ درشت‌ شیره‌ بیدانگبین‌ (Honeydew)به‌ قطرحدود 1 تا2 میلیمتر از انتهای‌ بدن‌ خود ترشح‌ می‌كنند كه‌ ازتنه‌ و برگهای‌ درخت‌ جاری‌ شده‌ و یا به‌ سطح‌ زمین‌ می‌ریزد. منابع‌ مختلفی‌ ازكشورهای‌ هندوستان‌، عراق‌ وقاره‌ آفریقاازتولید بیدانگبین ‌ (Honeydew)روی‌گونه‌‌های مختلف‌ بیدبه‌ توسط فعالیت‌ گونه‌ شته‌ بید (Tuberolachnus salignus) گزارش‌شده‌ است‌ (11-12-13-14-15). نتیجه‌ بدست‌ آمده‌ نشان‌ می‌دهد كه ‌سالیسین‌ و سالیژنین‌ بید خشت‌ در حدود مقدارموجود در پوست‌ بیداست.‌ در شکل شماره 1 موادتشکیل دهنده بید خشت تولید شده نشان داده شده است. در آزمایشهای‌ دیگربامقایسه‌ مواد موجود در شیره‌ آوند آبكش‌گیاه و شهد حشره‌ تولید شده‌ توسط حشره مشخص‌ گردید که همه‌ مواد موجود در شیره‌ آوندی‌، با غلظت‌ بیشتر در شهد حشره‌ و جود داشت (13). پزشكان‌ قدیم‌ ایران‌ بیدانگبین‌ را خنك‌ترین‌ و بهترین‌ نوع‌ انگبین‌ می‌دانستند (9.( طب‌ سنتی‌ ایران‌ بید خشت‌ رابه‌عنوان‌ درمان‌ تبخال‌ و برفك‌ بكار می‌بردند (4). پوست‌ درخت‌ بید دارای‌ گلوكوزید، سالوكوزیدها و سالیسین‌ است‌ و در عطرسازی‌ مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد. در پوست‌ درخت‌ بید علاوه‌ بر گلوكوزیدهای‌ مذكور، موادی‌ نظیر موم‌، صمغ، رزین‌، اكسالات‌ كلسیم‌ و تانن‌ یافت‌ می‌شود(4). پوست‌ درخت‌ بید دارای‌ اثرمسكن‌ دردهای‌ تناسلی‌ می‌باشد سالیسین‌ خاصیت‌ آرام‌ كننده‌ عصبی‌ دارد و از قدیم‌ ‌استفاده‌ می‌شده‌ است‌. جوشانده‌ برگ‌وگل‌ بید برای‌ رفع‌ سوء هضم‌، رماتیسم‌ حاد و مزمن‌ و زكام‌ مفید است‌. مصرف‌ عصاره‌ بید ازخارج‌ باعث‌ رشد مو می‌شود، خاصیت‌ ضدعفونی‌ كنندگی‌ دارد و در نوارهای‌ زخم‌بندی‌ از آن‌ استفاده‌ می‌شود (9).
 


سپاسگزاری

بدین وسیله ازكلیه همكاران، هماهنگ كنندگان طرح و ایستگاههای تحقیقاتی بجنورد، تربت حیدریه ودانشكده علوم مشهد به خاطر همكاریهای بی دریغشان نهایت قدردانی و تشّكر را دارم.

 

منابع

1ـ پویان‌، محسن‌. 1361. گیاهان‌ دارویی‌ جنوب‌ خراسان. نشر دانش‌.
2- توكلی‌ صابری‌، محمدرضا. صداقت‌، محمدرضا. 1368.گیاهان‌ دارویی‌. انتشارات‌روزبهان‌ ترجمه.
3- ثابتی‌، حبیب‌ا... 1355. جنگلها، درختان‌ و درختچه‌‌های ایران‌. سازمان‌ تحقیقات‌كشاورزی‌ ومنابع‌ طبیعی‌.
4- زرگر، علی‌. 1352. گیاهان‌ دارویی‌ جلد3انتشارات‌ دانشگاه‌ تهران.
5- زمانی‌، ساعد. 1370. گیاهان‌ دارویی‌ انتشارات‌ ققنوس‌ تهران.
6- صفوی‌، حكمت‌. 1368. فلور خراسان‌. دانشگاه‌ فردوسی‌ مشهد هرباریوم‌.
7- صمصام‌ شریعت‌، هادی‌. معطر، فریبرز. 1364. گیاهان‌ وداروهای‌ طبیعی‌. جلد2،صفحه‌، 98ـ99.
8- مبین‌، صادق‌. 1358. رستنیهای‌ ایران (جلد دوم )دانشگاه‌ تهران‌ .
9- مانهای‌ جنگلهاومراتع‌ ایران‌. 1371. نشریه‌ شماره‌ 140.
10- ولایتی‌، سعدا...،توسلی‌، سعید. 1370. منابع‌ ومسائل‌ آب‌ استان‌ خراسان‌. انتشارات‌آستان‌ قدس‌ رضوی‌.
11-CEM; Llewellyn, - M, 1978. The-ecological Hargreaves,-energetices of the Willow aphid Tuberolachnus salignus: the influence of aphid aggregatios. Jurnal-0f Animal-Ecology-, 47: 2, 603-613; 9 fer.
12- Javad.A, 1989, Leaf architecture in some medicinally inportant species Salix. Research and development of Indigenous Drugs, 1989, 235 _249, 15 refs.
13- Llewellyn, - M; Rashid,-R; Lechstein, - P, 1974. The ecological energetic of the Willow aphid Tuberolachnus salignus: the influence of aphid aggregations. Jurnal-0f Animal- Ecology-43:19-28; 12 refs.
14- Mittler- TE, 1953; Amino-acids in phloem sap and excretion by aphids, Nature, lond. 172(4370), (207). 5 refs.
15- Staden,-J-VAN, 1970.,occurence of a cytokininglucoside in the leaves and honeydew of Salix Babylonia, Physiologic- Plantarum., 36: 3,225-228; 21 ref. -


Investigation of Distribution, Medical uses and methods of Extract Manna of Salix species in Khorasan Regions.
Mahmood yousefi, Mohammad Ali Askavzadeh, Ali Bozorgmehr
Khorasan Agriculture and Natural Resources Research Center

Abstract
Most of Salix species in Khorassan were investigated and studied and from samples which can produce honeydew 4 species were selected. Two species which are distributed in all part of Khorassan were named as Salix alba and S. acmophylla, and the other two species which are specified to Mashhad and Torbat heydarieh were assumed to be S.purpurea and S. pycnostachya. The insect which can colonies on the young part of Salix was found to be Tuberolachnus salignus which is belong to lachnidea family. These liquid materials after weathering crystallize which later can be collected. Samples were analyzed and carbohydrates contents were determinate as follow: glucose 12.6%, fructose 12.9% and saccharose 28.37%. Salicin and other component such as Tannin which has antimicrobial effect were also observed. In literature different medical effects of this material were reported.
Keywords: Manna, Salix, distribution




سه شنبه 8 مرداد 1387

بررسی سازگاری تعدادی از گیاهان دارویی مهم در شرایط آب و هوایی كرج

سه شنبه 8 مرداد 1387

نویسنده :پژمان

بررسی سازگاری تعدادی از گیاهان دارویی مهم در شرایط آب و هوایی كرج
حسنعلی نقدی بادی1، موسی خانی2، كامبیز بقالیان2، مریم اهوازی3، مریم مكی زاده تفتی4 ،
بهنام حبیبی2، علی حقیری2 ، محمد عبدلی2
1- عضو هیأت علمی پژوهشكده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی و دانشجوی دكترا زراعت دانشگاه تربیت مدرس2- عضو هیأت علمی پژوهشكده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی 3- كارشناس پژوهشكده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی و دانشجوی كارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات 4- كارشناس پژوهشكده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی و دانشجوی كارشناسی ارشد زراعت دانشگاه تهران
تهران- خیابان انقلاب- خیابان قدس- خیابان بزرگمهر غربی- شماره 97 - پژوهشكده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی صندوق پستی 1446-13145
 

خلاصه

این تحقیق طی سالهای 1377 تا پایان 1381 در مزرعه پژوهشكده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی واقع در هلجرد كرج انجام شد و سازگاری بالغ بر 150 گونه گیاه دارویی در منطقه كرج مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت. عوامل مورد بررسی در این تحقیق عبارت بود از نحوه كشت، طول مدت جوانه زنی بذر، سازگاری با شرایط آب و هوایی كرج، طول دوره رشد، وزن هزاردانه، میانگین ارتفاع و قطر بوته. البته در كنار این بررسی ها سایر اطلاعات علمی نظیر مناطق پراكنش، اندام مورد استفاده و خواص عمده دارویی از منابع علمی جمع آوری و به این مجموعه اضافه گردید.
این تحقیق مشخص نمود كه بعضی از گونه های گیاهان دارویی حتی بعضی از آنها كه بومی منطقه نیز نبوده اند به شرایط آب و هوایی منطقه سازگار شناخته شدند. بنابراین با انجام این گونه مطالعات و مطالعات تكمیلی می توان گونه های جدید را به كشاورزی منطقه معرفی و سیمای كشاورزی هر منطقه‌ای را دگرگون و پر رونق ساخت.
واژه‌های كلیدی: سازگاری، گیاهان دارویی، كرج

 

مقدمه

عوامل محیطی نظیر درجه حرارت ( اثرات دوره‌ای و تغییرات فصلی)، نور (شدت، طول موج وفتوپریودیسم)، میزان بارش، ارتفاع، باد، خاك (خصوصیات فیزیكی، شیمیایی و میكربیولوژیكی و میزات آفت كشها) روی جنبه‌های مورفولوژیكی و تولید متابولیت های ثانویه گیاهان تأثیر دارد (2و3). عوامل محیطی از سه طریق بر میزان تركیبهای موثر گیاهان دارویی تاثیر می گذارند:
تاثیر بر مقدار كلی ماده موثر گیاهان دارویی
تاثیر بر عناصر تشكیل دهنده مواد موثر
تاثیر بر مقدار تولید وزن خشك گیاه
در هرحال تاثیر اوضاع اكولوژیكی بر گیاهان مختلف متفاوت است و همواره باید با انجام تحقیقات مناسب و با استفاده از وسایل دقیق نظیر فیتوترون اقدام به شناسایی عوامل مذكور بر ماده موثر گیاهان دارویی اقدام نمود(1). البته تنوع مورفولوژیكی و شیمیایی این گونه‌ها و گستره وسیع جغرافیایی بعضی از آنها، این گمان را القاء می‌كند كه این گونه‌های گیاهی از طریق تغییرات دائمی در ژنوتیپ به همان ترتیب كه انعطاف فنوتیپیك را بروز می‌دهند، خود را به عوامل محیطی جدید نیز سازگار می‌كنند (2). به دلایلی كه اشاره شد در این تحقیق، گونه‌های مختلف گیاهان دارویی كه بعضی از آنها حتی بومی ایران نیستند در شرایط آب و هوایی كرج كشت و سازگاری آنها مورد بررسی قرار گرفت.
 

مواد و روشها

این آزمایش در مزرعه پژوهشكده گیاهان دارویی جهاددانشگاهی واقع در كیلومتر 16 اتوبان كرج- قزوین با خاك دارای بافت شنی - رسی و EC برابر ds/m103 -2/1 و PH برابر 9/7 طی سالهای 1378 تاپایان 1381 انجام شده است.
مراحل انجام این تحقیق به ترتیب شامل موارد زیر بوده است:
جمع آوری و دریافت بذرهای گونه های گیاهان دارویی از داخل و خارج كشور (مراكز تحقیقاتی خارجی)
بررسی منابع علمی درخصوص دستیابی به روش موفق كشت گیاهان جمع آوری شده
كاشت بذرهای و بررسی و ثبت مراحل رشد و نمو شامل كشت، جوانه زنی، انتقال، گلدهی و برداشت
اندازه گیری قطر و ارتفاع گیاه و وزن هزاردانه بذرهای
حفظ ژرم پلاسم های جمع آوری شده در بانك ژن
كلیه عملیات زراعی (آبیاری، كوددهی، وجین و. ..) بر حسب نیاز و به موقع انجام گردید.
در ضمن برای هر ژرم پلاسم در طول مراحل رشد و نمو یك سری اطلاعات و مشخصات از قبیل مناطق پراكنش، روشهای تكثیر، چرخة زندگی نیز از منابع علمی جمع آوری و در نهایت همه اطلاعات جمع آوری شده و اندازه گیری شده در مزرعه در یك صفحه مصور به عكس گیاه درج گردیده است.
 


نتایج و بحث

در راستای اجرای این طرح، هر ساله سازگاری تعداد زیادی از گونه‌های گیاهان دارویی مورد بررسی قرار گرفتند و ژرم پلاسم هایی كه مراحل آنتوژی را با موفقیت طی كردند و كد دائمی كلكسیون را به آن اختصاص داده و در بانك ژن نگهداری شدند. تاكنون بالغ بر 150 گونه دارویی كه برخی از آنها بومی ایران نیز نمی باشند سازگار با شرایط آب و هوایی كرج شناخته و به طور موفق در مزرعه كشت و تولید شده‌اند نظیر:
Echinacea purpurea
Thymus vulgaris
Chrysanthemum cinerarifolium
Cynara scolymus
Lavandula angustifolia
Origanum majorana
Tanacetum vulgare
Salvia officinalis
Saponaria officinalis
و....
بنابراین، از آنجاكه بخش عمده كشور دارای شرایط آب و هوایی مدیترانه‌ای گرم و خشك و مشابه كرج را دارا می باشد می‌توان به طور اقتصادی نسبت به كشت گونه های گیاهان دارویی حتی گونه هایی كه بومی ایران نیستند اقدام نمود. همچنین با توجه به شرایط آب وهوایی متنوع در كشور حتی می توان سایر گونه های گیاهان دارویی موردنیاز بخش صنایع دارویی نیز كشت و تولید كرد. البته این كار مستلزم تحقیقات و مطالعات سازگاری مشابه می باشد.

 

منابع

1- امید بیگی، رضا. 1374. رهیافت های تولید و فرآوری گیاهان دارویی. انتشارات فكرروز. تهران
2- بقالیان، كامبیز. حسنعلی نقدی بادی. 1379. گیاهان اسانس دار. انتشارات اندرز. تهران.
3- Wijesekera, R.O.B. 1991. The medicinal plant industry. CRC Press.



Study about adaptability on some of medicinal plants in karadj climate
Hassanali naghdibadi, Musa Khani,Kambiz Baghalian , Maryam Ahvazi,Maryam Makkizadeh tafti,Behnam Habibi,Ali Haghiry,Mohammad Abdoli
Institute of Medicinal Plants, Iranian Academic Center for Education, Culture, Research, (ACECR) -P.0.Box: 13145-1446, Tehran, Iran
E-mail: naghdibadi@yahoo.com, naghdi@imp.ac.ir

This study has been conducted at experimental field of Institute of medicinal plants- ACECR during 1998-2003 in order to evaluate adaptability more than 150 species of medicinal plants at ecological conditions of Karadj-Iran. The studied parameters included cultivation method, duration of seed germination, adaptability of species, length of growth period, 1000 seed weight, height and diameter of plants. Also other information such as distribution area, part of use and medicinal properties has been gathered from references. The results indicated that some species have adaptability to Karadj climate, which, some of them were not native to this climate. Therefore, such studies help us to introduce the new adaptable crops that can change the appearance of region agricultural.
Keywords: medicinal plants, adaptability